Utshovसर्ग 13
13.1
विमानात् तु सुसम्क्रम्य प्राकारम् हरि यूथपः ।
हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद् घन अन्तरे ॥५-१३-१॥
13.2
सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीम् सीताम् अब्रवीद् वचनम् कपिः ॥५-१३-२॥
13.3
भूयिष्ठम् लोडिता लन्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीम् सीताम् सर्व अन्ग शोभनाम् ॥५-१३-३॥
13.4
पल्वलानि तटाकानि सराम्सि सरितः तथा ।
नद्यो अनूपवन अन्ताः च दुर्गाः च धरणी धराः ॥५-१३-४॥
13.5
लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥५-१३-५॥
13.6
आख्याता गृध्र राजेन न च पश्यामि ताम् अहम् ।
किम् नु सीता अथ वैदेही मैथिली जनक आत्मजा ॥५-१३-६॥
13.7
उपतिष्ठेत विवशा रावणम् दुष्ट चारिणम् ।
क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः ॥५-१३-७॥
13.8
बिभ्यतो राम बाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत् ।
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्ध निषेविते ॥५-१३-८॥
13.9
मन्ये पतितम् आर्याया हृदयम् प्रेक्ष्य सागरम् ।
रावणस्य ऊरु वेगेन भुजाभ्याम् पीडितेन च ॥५-१३-९॥
13.10
तया मन्ये विशाल अक्ष्या त्यक्तम् जीवितम् आर्यया ।
उपरि उपरि वा नूनम् सागरम् क्रमतः तदा ॥५-१३-१०॥
13.11
विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनक आत्मजा ।
आहो क्षुद्रेण च अनेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः ॥५-१३-११॥
13.12
अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।
अथवा राक्षस इन्द्रस्य पत्नीभिर् असित ईक्षणा ॥५-१३-१२॥
13.13
अदुष्टा दुष्ट भावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति ।
सम्पूर्ण चन्द्र प्रतिमम् पद्म पत्र निभ ईक्षणम् ॥५-१३-१३॥
13.14
रामस्य ध्यायती वक्त्रम् पन्चत्वम् कृपणा गता ।
हा राम लक्ष्मण इति एव हा अयोध्येति च मैथिली ॥५-१३-१४॥
13.15
विलप्य बहु वैदेही न्यस्त देहा भविष्यति ।
अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥५-१३-१५॥
13.16
नूनम् लालप्यते मन्दम् पन्जरस्था इव शारिका ।
जनकस्य कुले जाता राम पत्नी सुमध्यमा ॥५-१३-१६॥
13.17
कथम् उत्पल पत्र अक्षी रावणस्य वशम् व्रजेत् ।
विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनक आत्मजा ॥५-१३-१७॥
13.18
रामस्य प्रिय भार्यस्य न निवेदयितुम् क्षमम् ।
निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने ॥५-१३-१८॥
13.19
कथम् नु खलु कर्तव्यम् विषमम् प्रतिभाति मे ।
अस्मिन्न् एवम् गते कर्ये प्राप्त कालम् क्षमम् च किम् ॥५-१३-१९॥
13.20
भवेद् इति मतिम् भूयो हनुमान् प्रविचारयन् ।
यदि सीताम् अदृष्ट्वा अहम् वानर इन्द्र पुरीम् इतः ॥५-१३-२०॥
13.21
गमिष्यामि ततः को मे पुरुष अर्थो भविष्यति ।
मम इदम् लन्घनम् व्यर्थम् सागरस्य भविष्यति ॥५-१३-२१॥
13.22
प्रवेशः चिव लन्काया राक्षसानाम् च दर्शनम् ।
किम् वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ॥५-१३-२२॥
13.23
किष्किन्धाम् समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथ आत्मजौ ।
गत्वा तु यदि काकुत्स्थम् वक्ष्यामि परम् अप्रियम् ॥५-१३-२३॥
13.24
न दृष्टा इति मया सीता ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।
परुषम् दारुणम् क्रूरम् तीक्ष्णम् इन्द्रिय तापनम् ॥५-१३-२४॥
13.25
सीता निमित्तम् दुर्वाक्यम् श्रुत्वा स न भविष्यति ।
तम् तु कृच्च्र गतम् दृष्ट्वा पन्चत्व गत मानसम् ॥५-१३-२५॥
13.26
भृश अनुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।
विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो अपि मरिष्यति ॥५-१३-२६॥
13.27
भरतम् च मृतम् दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।
पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य अथ न भविष्यन्ति मातरः ॥५-१३-२७॥
13.28
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न सम्शयः ।
कृतज्ञः सत्य सम्धः च सुग्रीवः प्लवग अधिपः ॥५-१३-२८॥
13.29
रामम् तथा गतम् दृष्ट्वा ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।
दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥५-१३-२९॥
13.30
पीडिता भर्तृ शोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।
वालिजेन तु दुह्खेन पीडिता शोक कर्शिता ॥५-१३-३०॥
13.31
पन्चत्व गमने राज्ञः तारा अपि न भविष्यति ।
माता पित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ॥५-१३-३१॥
13.32
कुमारो अपि अन्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम् ।
भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वन ओकसः ॥५-१३-३२॥
13.33
शिराम्सि अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च ।
सान्त्वेन अनुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥५-१३-३३॥
13.34
लालिताः कपि राजेन प्राणामः त्यक्ष्यन्ति वानराः ।
न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥५-१३-३४॥
13.35
क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपि कुन्जराः ।
सपुत्र दाराः सामात्या भर्तृ व्यसन पीडिताः ॥५-१३-३५॥
13.36
शैल अग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।
विषम् उद्बन्धनम् वा अपि प्रवेशम् ज्वलनस्य वा ॥५-१३-३६॥
13.37
उपवासम् अथो शस्त्रम् प्रचरिष्यन्ति वानराः ।
घोरम् आरोदनम् मन्ये गते मयि भविष्यति ॥५-१३-३७॥
13.38
इक्ष्वाकु कुल नाशः च नाशः चैव वन ओकसाम् ।
सो अहम् न एव गमिष्यामि किष्किन्धाम् नगरीम् इतः ॥५-१३-३८॥
13.39
न हि शक्ष्यामि अहम् द्रष्टुम् सुग्रीवम् मैथिलीम् विना ।
मयि अगच्चति च इहस्थे धर्म आत्मानौ महा रथौ ॥५-१३-३९॥
13.40
आशया तौ धरिष्येते वनराः च मनस्विनः ।
हस्त आदानो मुख आदानो नियतो वृक्ष मूलिकः ॥५-१३-४०॥
13.41
वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनक आत्मजाम् ।
सागर अनूपजे देशे बहु मूल फल उदके ॥५-१३-४१॥
13.42
चिताम् कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणी सुतम् ।
उपविष्टस्य वा सम्यग् लिन्गिनम् साधयिष्यतः ॥५-१३-४२॥
13.43
शरीरम् भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।
इदम् अपि ऋषिभिर् दृष्टम् निर्याणम् इति मे मतिः ॥५-१३-४३॥
13.44
सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ।
सुजात मूला सुभगा कीर्ति माला यशस्विनी ॥५-१३-४४॥
13.45
प्रभग्ना चिर रात्री इयम् मम सीताम् अपश्यतः ।
तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्ष मूलिकः ॥५-१३-४५॥
13.46
न इतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वा असित ईक्षणाम् ।
यदि इतः प्रतिगच्चामि सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥५-१३-४६॥
13.47
अन्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति ।
विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् ॥५-१३-४७॥
13.48
तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सम्गमः ।
एवम् बहु विधम् दुह्खम् मनसा धारयन् मुहुः ॥५-१३-४८॥
13.49
न अध्यगच्चत् तदा पारम् शोकस्य कपि कुन्जरः ।
रावणम् वा वधिष्यामि दशग्रीवम् महा बलम् ॥५-१३-४९॥
13.50
कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णम् भविष्यति ।
अथवा एनम् समुत्क्षिप्य उपरि उपरि सागरम् ॥५-१३-५०॥
13.51
रामाय उपहरिष्यामि पशुम् पशु पतेर् इव ।
इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥५-१३-५१॥
13.52
ध्यान शोका परीत आत्मा चिन्तयाम् आस वानरः ।
यावत् सीताम् न पश्यामि राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥५-१३-५२॥
13.53
तावद् एताम् पुरीम् लन्काम् विचिनोमि पुनः पुनः ।
सम्पाति वचनाच् च अपि रामम् यदि आनयामि अहम् ॥५-१३-५३॥
13.54
अपश्यन् राघवो भार्याम् निर्दहेत् सर्व वानरान् ।
इह एव नियत आहारो वत्स्यामि नियत इन्द्रियः ॥५-१३-५४॥
13.55
न मत् कृते विनश्येयुः सर्वे ते नर वानराः ।
अशोक वनिका च अपि महती इयम् महा द्रुमा ॥५-१३-५५॥
13.56
इमाम् अभिगमिष्यामि न हि इयम् विचिता मया ।
वसून् रुद्रामः तथा आदित्यान् अश्विनौ मरुतो अपि च ॥५-१३-५६॥
13.57
नमः कृत्वा गमिष्यामि रक्षसाम् शोक वर्धनः ।
जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकु कुल नन्दिनीम् ॥५-१३-५७॥
13.58
सम्प्रदास्यामि रामाया यथा सिद्धिम् तपस्विने ।
स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ता विग्रथित इन्द्रियः ॥५-१३-५८॥
13.59
उदतिष्ठन् महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः ।
नमो अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय ।देव्यै च तस्यै जनक आत्मजायै ।नमो अस्तु रुद्र इन्द्र यम अनिलेभ्यो ।नमो अस्तु चन्द्र अर्क मरुद् गणेभ्यः ॥५-१३-५९॥
13.60
स तेभ्यः तु नमः कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य अशोक वनिकाम् प्रति ॥५-१३-६०॥
13.61
स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोक वनिकाम् शुभाम् ।
उत्तरम् चिन्तयाम् आस वानरो मारुत आत्मजः ॥५-१३-६१॥
13.62
ध्रुवम् तु रक्षो बहुला भविष्यति वन आकुला ।
अशोक वनिका चिन्त्या सर्व सम्स्कार सम्स्कृता ॥५-१३-६२॥
13.63
रक्षिणः च अत्र विहिता नूनम् रक्षन्ति पादपान् ।
भगवान् अपि सर्व आत्मा न अतिक्षोभम् प्रवायति ॥५-१३-६३॥
13.64
सम्क्षिप्तो अयम् मया आत्मा च राम अर्थे रावणस्य च ।
सिद्धिम् मे सम्विधास्यन्ति देवाः सर्षि गणाः त्व् इह ॥५-१३-६४॥
13.65
ब्रह्मा स्वयम्भूर् भगवान् देवाः चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिम् अग्निः च वायुः च पुरु हूतः च वज्रधृत् ॥५-१३-६५॥
13.66
वरुणः पाश हस्तः च सोम आदित्यै तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥५-१३-६६॥
13.67
सिद्धिम् सर्वाणि भूतानि भूतानाम् चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये च अन्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥५-१३-६७॥
13.68
तद् उन्नसम् पाण्डुर दन्तम् अव्रणम् ।
शुचि स्मितम् पद्म पलाश लोचनम् ।द्रक्ष्ये तद् आर्या वदनम् कदा न्व् अहम् ।प्रसन्न तारा अधिप तुल्य दर्शनम् ॥५-१३-६८॥
13.69
क्षुद्रेण पापेन नृशम्स कर्मणा ।
सुदारुण अलाम्कृत वेष धारिणा।बल अभिभूता अबला तपस्विनी ।कथम् नु मे दृष्ट पथे अद्य सा भवेत् ॥५-१३-६९॥