UtshovChapter 26
26.1
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्
Shribhagavanuvacha
Imam vivasvate yogam proktavanahamavyayam
Vivasvanmanave praha manurikshvakavebravit
26.2
एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप
Evam paramparapraptamimam rajarshayo viduh
Sa kaleneha mahata yogo nashtah parantapa
26.3
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्
Sa evayam maya tedya yogah proktah puratanah
Bhaktosi me sakha cheti rahasyam hyetaduttamam
26.4
अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति
Arjuna uvacha
Aparam bhavato janma param janma vivasvatah
Kathametadvijaniyam tvamadau proktavaniti
26.5
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप
Shribhagavanuvacha
Bahuni me vyatitani janmani tava charjuna
Tanyaham veda sarvani na tvam vettha parantapa
26.6
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया
Ajopi sannavyayatma bhutanamishvaropi san
Prakritim svamadhishthaya sambhavamyatmamayaya
26.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्
Yada yada hi dharmasya glanirbhavati bharata
Abhyutthanamadharmasya tadatmanam srijamyaham
26.8
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे
Paritranaya sadhunam vinashaya cha dushkritam
Dharmasansthapanarthaya sambhavami yuge yuge
26.9
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन
Janma karma cha me divyamevam yo vetti tattvatah
Tyaktva deham punarjanma naiti mameti sorjuna
26.10
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः
Vitaragabhayakrodha manmaya mamupashritah
Bahavo gyanatapasa puta madbhavamagatah
26.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
Ye yatha mam prapadyante tanstathaiva bhajamyaham
Mama vartmanuvartante manushyah partha sarvashah
26.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा
Kankshantah karmanam siddhim yajanta iha devatah
Kshipram hi manushe loke siddhirbhavati karmaja
26.13
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्
Chaturvarnyam maya srishtam gunakarmavibhagashah
Tasya kartaramapi mam viddhyakartaramavyayam
26.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते
Na mam karmani limpanti na me karmaphale spriha
Iti mam yobhijanati karmabhirna sa badhyate
26.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्
Evam gyatva kritam karma purvairapi mumukshubhih
Kuru karmaiva tasmattvam purvaih purvataram kritam
26.16
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
Kim karma kimakarmeti kavayopyatra mohitah
Tatte karma pravakshyami yajgyatva mokshyaseshubhat
26.17
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
Karmano hyapi boddhavyam boddhavyam cha vikarmanah
Akarmanashcha boddhavyam gahana karmano gatih
26.18
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
Karmanyakarma yah pashyedakarmani cha karma yah
Sa buddhimanmanushyeshu sa yuktah kritsnakarmakrit
26.19
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः
Yasya sarve samarambhah kamasankalpavarjitah
Gyanagnidagdhakarmanam tamahuh panditam budhah
26.20
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः
Tyaktva karmaphalasangam nityatripto nirashrayah
Karmanyabhipravrittopi naiva kinchitkaroti sah
26.21
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्
Nirashiryatachittatma tyaktasarvaparigrahah
Shariram kevalam karma kurvannapnoti kilbisham
26.22
यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते
Yadrichchhalabhasantushto dvandvatito vimatsarah
Samah siddhavasiddhau cha kritvapi na nibadhyate
26.23
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते
Gatasangasya muktasya gyanavasthitachetasah
Yagyayacharatah karma samagram praviliyate
26.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना
Brahmarpanam brahmahavirbrahmagnau brahmana hutam
Brahmaiva tena gantavyam brahmakarmasamadhina
26.25
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति
Daivamevapare yagyam yoginah paryupasate
Brahmagnavapare yagyam yagyenaivopajuhvati
26.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति
Shrotradinindriyanyanye sanyamagnishu juhvati
Shabdadinvishayananya indriyagnishu juhvati
26.27
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते
Sarvanindriyakarmani pranakarmani chapare
Atmasanyamayogagnau juhvati gyanadipite
26.28
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः
Dravyayagyastapoyagya yogayagyastathapare
Svadhyayagyanayagyashcha yatayah sanshitavratah
26.29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः
Apane juhvati pranam pranepanam tathapare
Pranapanagati ruddhva pranayamaparayanah
26.30
अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः
Apare niyataharah prananpraneshu juhvati
Sarvepyete yagyavido yagyakshapitakalmashah
26.31
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम
Yagyashishtamritabhujo yanti brahma sanatanam
Nayam lokostyayagyasya kutonyah kurusattama
26.32
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे
Evam bahuvidha yagya vitata brahmano mukhe
Karmajanviddhi tansarvanevam gyatva vimokshyase
26.33
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते
Shreyandravyamayadyagyajgyanayagyah parantapa
Sarvam karmakhilam partha gyane parisamapyate
26.34
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः
Tadviddhi pranipatena pariprashnena sevaya
Upadekshyanti te gyanam gyaninastattvadarshinah
26.35
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि
Yajgyatva na punarmohamevam yasyasi pandava
Yena bhutanyasheshena drakshyasyatmanyatho mayi
26.36
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि
Api chedasi papebhyah sarvebhyah papakrittamah
Sarvam gyanaplavenaiva vrijinam santarishyasi
26.37
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा
Yathaidhansi samiddhognirbhasmasatkuruterjuna
Gyanagnih sarvakarmani bhasmasatkurute tatha
26.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति
Na hi gyanena sadrisham pavitramiha vidyate
Tatsvayam yogasansiddhah kalenatmani vindati
26.39
श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति
Shraddhavanllabhate gyanam tatparah sanyatendriyah
Gyanam labdhva param shantimachirenadhigachchhati
26.40
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः
Agyashchashraddadhanashcha sanshayatma vinashyati
Nayam lokosti na paro na sukham sanshayatmanah
26.41
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय
Yogasannyastakarmanam gyanasanchhinnasanshayam
Atmavantam na karmani nibadhnanti dhananjaya
26.42
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत
Tasmadagyanasambhutam hritstham gyanasinatmanah
Chhittvainam sanshayam yogamatishthottishtha bharata