UtshovChapter 25
25.1
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव
Arjuna uvacha
Jyayasi chetkarmanaste mata buddhirjanardana
Tatkim karmani ghore mam niyojayasi keshava
25.2
व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्
Vyamishrenaiva vakyena buddhim mohayasiva me
Tadekam vada nishchitya yena shreyohamapnuyam
25.3
श्रीभगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्
Shribhagavanuvacha
Lokesmindvividha nishtha pura prokta mayanagha
Gyanayogena sankhyanam karmayogena yoginam
25.4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति
Na karmanamanarambhannaishkarmyam purushoshnute
Na cha sannyasanadeva siddhim samadhigachchhati
25.5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः
Na hi kashchitkshanamapi jatu tishthatyakarmakrit
Karyate hyavashah karma sarvah prakritijairgunaih
25.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते
Karmendriyani sanyamya ya aste manasa smaran
Indriyarthanvimudhatma mithyacharah sa uchyate
25.7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते
Yastvindriyani manasa niyamyarabhaterjuna
Karmendriyaih karmayogamasaktah sa vishishyate
25.8
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः
Niyatam kuru karma tvam karma jyayo hyakarmanah
Sharirayatrapi cha te na prasidhyedakarmanah
25.9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर
Yagyarthatkarmanonyatra lokoyam karmabandhanah
Tadartham karma kaunteya muktasangah samachara
25.10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्
Sahayagyah prajah srishtva purovacha prajapatih
Anena prasavishyadhvamesha vostvishtakamadhuk
25.11
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ
Devanbhavayatanena te deva bhavayantu vah
Parasparam bhavayantah shreyah paramavapsyatha
25.12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः
Ishtanbhoganhi vo deva dasyante yagyabhavitah
Tairdattanapradayaibhyo yo bhunkte stena eva sah
25.13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्
Yagyashishtashinah santo muchyante sarvakilbishaih
Bhunjate te tvagham papa ye pachantyatmakaranat
25.14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः
Annadbhavanti bhutani parjanyadannasambhavah
Yagyadbhavati parjanyo yagyah karmasamudbhavah
25.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्
Karma brahmodbhavam viddhi brahmaksharasamudbhavam
Tasmatsarvagatam brahma nityam yagye pratishthitam
25.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
Evam pravartitam chakram nanuvartayatiha yah
Aghayurindriyaramo mogham partha sa jivati
25.17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
Yastvatmaratireva syadatmatriptashcha manavah
Atmanyeva cha santushtastasya karyam na vidyate
25.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः
Naiva tasya kritenartho nakriteneha kashchana
Na chasya sarvabhuteshu kashchidarthavyapashrayah
25.19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः
Tasmadasaktah satatam karyam karma samachara
Asakto hyacharankarma paramapnoti purushah
25.20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि
Karmanaiva hi sansiddhimasthita janakadayah
Lokasangrahamevapi sampashyankartumarhasi
25.21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
Yadyadacharati shreshthastattadevetaro janah
Sa yatpramanam kurute lokastadanuvartate
25.22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि
Na me parthasti kartavyam trishu lokeshu kinchana
Nanavaptamavaptavyam varta eva cha karmani
25.23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
Yadi hyaham na varteyam jatu karmanyatandritah
Mama vartmanuvartante manushyah partha sarvashah
25.24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः
Utsideyurime loka na kuryam karma chedaham
Sankarasya cha karta syamupahanyamimah prajah
25.25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्
Saktah karmanyavidvanso yatha kurvanti bharata
Kuryadvidvanstathasaktashchikirshurlokasangraham
25.26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन्
Na buddhibhedam janayedagyanam karmasanginam
Joshayetsarvakarmani vidvanyuktah samacharan
25.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते
Prakriteh kriyamanani gunaih karmani sarvashah
Ahankaravimudhatma kartahamiti manyate
25.28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते
Tattvavittu mahabaho gunakarmavibhagayoh
Guna guneshu vartanta iti matva na sajjate
25.29
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्
Prakritergunasammudhah sajjante gunakarmasu
Tanakritsnavido mandankritsnavinna vichalayet
25.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः
Mayi sarvani karmani sannyasyadhyatmachetasa
Nirashirnirmamo bhutva yudhyasva vigatajvarah
25.31
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः
Ye me matamidam nityamanutishthanti manavah
Shraddhavantonasuyanto muchyante tepi karmabhih
25.32
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः
Ye tvetadabhyasuyanto nanutishthanti me matam
Sarvagyanavimudhanstanviddhi nashtanachetasah
25.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि
प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति
Sadrisham cheshtate svasyah prakritergyanavanapi
Prakritim yanti bhutani nigrahah kim karishyati
25.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ
Indriyasyendriyasyarthe ragadveshau vyavasthitau
Tayorna vashamagachchhettau hyasya paripanthinau
25.35
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः
Shreyansvadharmo vigunah paradharmatsvanushthitat
Svadharme nidhanam shreyah paradharmo bhayavahah
25.36
अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः
Arjuna uvacha
Atha kena prayuktoyam papam charati purushah
Anichchhannapi varshneya baladiva niyojitah
25.37
श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्
Shribhagavanuvacha
Kama esha krodha esha rajogunasamudbhavah
Mahashano mahapapma viddhyenamiha vairinam
25.38
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्
Dhumenavriyate vahniryathadarsho malena cha
Yatholbenavrito garbhastatha tenedamavritam
25.39
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च
Avritam gyanametena gyanino nityavairina
Kamarupena kaunteya dushpurenanalena cha
25.40
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्
Indriyani mano buddhirasyadhishthanamuchyate
Etairvimohayatyesha gyanamavritya dehinam
25.41
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ
पाप्मानं प्रजहिह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्
Tasmattvamindriyanyadau niyamya bharatarshabha
Papmanam prajahihyenam gyanavigyananashanam
25.42
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः
Indriyani paranyahurindriyebhyah param manah
Manasastu para buddhiryo buddheh paratastu sah
25.43
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्
Evam buddheh param buddhva sanstabhyatmanamatmana
Jahi shatrum mahabaho kamarupam durasadam