Utshovअध्याय 128
128.1
महेश्वर उवाच
तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा
तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा
128.2
साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि
प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना
128.3
यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके
ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम्
128.4
तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः
चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन्योगमात्मनः
128.5
पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह
उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते
128.6
पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम्
दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः
128.7
जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम्
128.8
इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम
दग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम
128.9
उमोवाच
वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते
कथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः
128.10
महेश्वर उवाच
सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम्
सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम्
128.11
तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः
ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः
128.12
ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिना
वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च
128.13
उमोवाच
निवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः
तांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम्
128.14
केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले
गृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले
128.15
अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे
विनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते
128.16
महेश्वर उवाच
मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम्
न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह विद्यते
128.17
तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः
न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते
128.18
तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने
न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे
128.19
एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मे
पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते
128.20
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर
पिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम्
128.21
अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो
तपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः
128.22
अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया
एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम
128.23
धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः
शक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो
128.24
नारद उवाच
ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत्
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर
128.25
महेश्वर उवाच
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम्
शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः
128.26
परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम्
अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम्
128.27
एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः
देहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः
128.28
उमोवाच
भगवन्संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि
चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः
128.29
ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत्
वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत्
128.30
महेश्वर उवाच
न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितः
भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः
128.31
उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते
128.32
तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतः
तथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते
128.33
गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः
देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः
128.34
उमोवाच
भगवन्संशयो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसि
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय
128.35
महेश्वर उवाच
रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम्
व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम्
128.36
भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता
नित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा
128.37
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः
विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि
128.38
शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम्
धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च
128.39
आहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः
विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्शुचिः
128.40
अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम्
इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत्
128.41
यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु
अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च
128.42
भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यते
ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः
128.43
दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम्
गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया
128.44
नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता
सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे
128.45
एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः
द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते
128.46
यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितः
तमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता
128.47
क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः
निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते
128.48
प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः
तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः
128.49
तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च
128.50
यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता
128.51
सम्यग्दण्डे स्थितिर्धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः
व्यवहारस्थितिर्धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा
128.52
आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते
गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः
अश्वमेधजिताँल्लोकान्प्राप्नोति त्रिदिवालये
128.53
वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च
128.54
वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमः
विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः
128.55
तिलान्गन्धान्रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित्
वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्पथमाश्रितः
128.56
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः
शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु
128.57
स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
शुश्रूषन्नतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत्
128.58
त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः
शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान्
128.59
एतत्ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने
एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि