UtshovChapter 128
128.1
महेश्वर उवाच
तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा
तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा
Maheshvara uvacha
Tilottama nama pura brahmana yoshiduttama
Tilam tilam samuddhritya ratnanam nirmita shubha
128.2
साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि
प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना
Sabhyagachchhata mam devi rupenapratima bhuvi
Pradakshinam lobhayanti mam shubhe ruchiranana
128.3
यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके
ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम्
Yato yatah sa sudati mamupadhavadantike
Tatastato mukham charu mama devi vinirgatam
128.4
तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः
चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन्योगमात्मनः
Tam didrikshuraham yogachchaturmurtitvamagatah
Chaturmukhashcha sanvritto darshayanyogamatmanah
128.5
पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह
उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते
Purvena vadanenahamindratvamanushasmi ha
Uttarena tvaya sardham ramamyahamanindite
128.6
पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम्
दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः
Pashchimam me mukham saumyam sarvapranisukhavaham
Dakshinam bhimasankasham raudram sanharati prajah
128.7
जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम्
Jatilo brahmachari cha lokanam hitakamyaya
Devakaryarthasiddhyartham pinakam me kare sthitam
128.8
इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम
दग्ध्वा कण्ठं तु तद्यातं तेन श्रीकण्ठता मम
Indrena cha pura vajram kshiptam shrikankshina mama
Dagdhva kantham tu tadyatam tena shrikanthata mama
128.9
उमोवाच
वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते
कथं गोवृषभो देव वाहनत्वमुपागतः
Umovacha
Vahaneshu prabhuteshu shrimatsvanyeshu satsu te
Katham govrishabho deva vahanatvamupagatah
128.10
महेश्वर उवाच
सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम्
सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम्
Maheshvara uvacha
Surabhim sasrije brahmamritadhenum payomucham
Sa srishta bahudha jata ksharamana payomritam
128.11
तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः
ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः
Tasya vatsamukhotsrishtah pheno madgatramagatah
Tato dagdha maya gavo nanavarnatvamagatah
128.12
ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदिना
वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च
Tatoham lokaguruna shamam nitorthavedina
Vrisham chemam dhvajartham me dadau vahanameva cha
128.13
उमोवाच
निवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः
तांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम्
Umovacha
Nivasa bahurupaste vishvarupagunanvitah
Tanshcha santyajya bhagavanshmashane ramase katham
128.14
केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले
गृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले
Keshasthikalile bhime kapalaghatasankule
Gridhragomayukalile chitagnishatasankule
128.15
अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे
विनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते
Ashuchau mansakalile vasashonitakardame
Vinikirnamishachaye shivanadavinadite
128.16
महेश्वर उवाच
मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम्
न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह विद्यते
Maheshvara uvacha
Medhyanveshi mahim kritsnam vicharami nishasvaham
Na cha medhyataram kinchichchhmashanadiha vidyate
128.17
तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः
न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते
Tena me sarvavasanam shmashane ramate manah
Nyagrodhashakhasanchhanne nirbhuktasragvibhushite
128.18
तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने
न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे
Tatra chaiva ramante me bhutasanghah shubhanane
Na cha bhutaganairdevi vinaham vastumutsahe
128.19
एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मे
पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैरुपास्यते
Esha vaso hi me medhyah svargiyashcha mato hi me
Punyah paramakashchaiva medhyakamairupasyate
128.20
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर
पिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम्
Umovacha
Bhagavansarvabhutesha sarvadharmabhritam vara
Pinakapane varada sanshayo me mahanayam
128.21
अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो
तपोन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः
Ayam muniganah sarvastapastapa iti prabho
Taponveshakaro loke bhramate vividhakritih
128.22
अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया
एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम
Asya chaivarshisanghasya mama cha priyakamyaya
Etam mameha sandeham vaktumarhasyarindama
128.23
धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः
शक्यो धर्ममविन्दद्भिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो
Dharmah kinlakshanah proktah katham vacharitum naraih
Shakyo dharmamavindadbhirdharmagya vada me prabho
128.24
नारद उवाच
ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत्
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर
Narada uvacha
Tato muniganah sarvastam devim pratyapujayat
Vagbhirrigbhushitarthabhih stavaishcharthavidam vara
128.25
महेश्वर उवाच
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम्
शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः
Maheshvara uvacha
Ahinsa satyavachanam sarvabhutanukampanam
Shamo danam yathashakti garhasthyo dharma uttamah
128.26
परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम्
अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम्
Paradareshvasankalpo nyasastriparirakshanam
Adattadanaviramo madhumansasya varjanam
128.27
एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः
देहिभिर्धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः
Esha panchavidho dharmo bahushakhah sukhodayah
Dehibhirdharmaparamaih kartavyo dharmasanchayah
128.28
उमोवाच
भगवन्संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुमर्हसि
चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः
Umovacha
Bhagavansanshayam prishtastam me vyakhyatumarhasi
Chaturvarnyasya yo dharmah sve sve varne gunavahah
128.29
ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत्
वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत्
Brahmane kidrisho dharmah kshatriye kidrisho bhavet
Vaishye kinlakshano dharmah shudre kinlakshano bhavet
128.30
महेश्वर उवाच
न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितः
भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः
Maheshvara uvacha
Nyayataste mahabhage sanshayah samudiritah
Bhumideva mahabhagah sada loke dvijatayah
128.31
उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते
Upavasah sada dharmo brahmanasya na sanshayah
Sa hi dharmarthamutpanno brahmabhuyaya kalpate
128.32
तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतः
तथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते
Tasya dharmakriya devi vratacharya cha nyayatah
Tathopanayanam chaiva dvijayaivopapadyate
128.33
गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः
देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः
Gurudaivatapujartham svadhyayabhyasanatmakah
Dehibhirdharmaparamaishchartavyo dharmasambhavah
128.34
उमोवाच
भगवन्संशयो मेऽत्र तं मे व्याख्यातुमर्हसि
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय
Umovacha
Bhagavansanshayo metra tam me vyakhyatumarhasi
Chaturvarnyasya dharmam hi naipunyena prakirtaya
128.35
महेश्वर उवाच
रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम्
व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम्
Maheshvara uvacha
Rahasyashravanam dharmo vedavratanishevanam
Vratacharyaparo dharmo gurupadaprasadanam
128.36
भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता
नित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा
Bhaikshacharyaparo dharmo dharmo nityopavasita
Nityasvadhyayita dharmo brahmacharyashramastatha
128.37
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः
विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि
Guruna tvabhyanugyatah samavarteta vai dvijah
Vindetanantaram bharyamanurupam yathavidhi
128.38
शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम्
धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च
Shudrannavarjanam dharmastatha satpathasevanam
Dharmo nityopavasitvam brahmacharyam tathaiva cha
128.39
आहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः
विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक्शुचिः
Ahitagniradhiyano juhvanah sanyatendriyah
Vighasashi yataharo grihasthah satyavakshuchih
128.40
अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम्
इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत्
Atithivratata dharmo dharmastretagnidharanam
Ishtishcha pashubandhanshcha vidhipurvam samacharet
128.41
यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु
अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च
Yagyashcha paramo dharmastathahinsa cha dehishu
Apurvabhojanam dharmo vighasashitvameva cha
128.42
भुक्ते परिजने पश्चाद्भोजनं धर्म उच्यते
ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः
Bhukte parijane pashchadbhojanam dharma uchyate
Brahmanasya grihasthasya shrotriyasya visheshatah
128.43
दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम्
गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया
Dampatyoh samashilatvam dharmashcha grihamedhinam
Grihyanam chaiva devanam nityam pushpabalikriya
128.44
नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता
सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे
Nityopalepanam dharmastatha nityopavasita
Susammrishtopalipte cha sajyadhumodgame grihe
128.45
एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः
द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते
Esha dvijajane dharmo garhasthyo lokadharanah
Dvijatinam satam nityam sadaivaisha pravartate
128.46
यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितः
तमहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता
Yastu kshatragato devi tvaya dharma udiritah
Tamaham te pravakshyami tam me shrinu samahita
128.47
क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः
निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते
Kshatriyasya smrito dharmah prajapalanamaditah
Nirdishtaphalabhokta hi raja dharmena yujyate
128.48
प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः
तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः
Prajah palayate yo hi dharmena manujadhipah
Tasya dharmarjita lokah prajapalanasanchitah
128.49
तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च
Tatra ragyah paro dharmo damah svadhyaya eva cha
Agnihotraparispando danadhyayanameva cha
128.50
यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता
Yagyopavitadharanam yagyo dharmakriyastatha
Bhrityanam bharanam dharmah krite karmanyamoghata
128.51
सम्यग्दण्डे स्थितिर्धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः
व्यवहारस्थितिर्धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा
Samyagdande sthitirdharmo dharmo vedakratukriyah
Vyavaharasthitirdharmah satyavakyaratistatha
128.52
आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते
गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः
अश्वमेधजिताँल्लोकान्प्राप्नोति त्रिदिवालये
Artahastaprado raja pretya cheha mahiyate
Gobrahmanarthe vikrantah sangrame nidhanam gatah
Ashvamedhajitanllokanprapnoti tridivalaye
128.53
वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च
Vaishyasya satatam dharmah pashupalyam krishistatha
Agnihotraparispando danadhyayanameva cha
128.54
वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमः
विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः
Vanijyam satpathasthanamatithyam prashamo damah
Vipranam svagatam tyago vaishyadharmah sanatanah
128.55
तिलान्गन्धान्रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित्
वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्पथमाश्रितः
Tilangandhanrasanshchaiva na vikrinita vai kvachit
Vanikpathamupasino vaishyah satpathamashritah
128.56
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः
शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु
Sarvatithyam trivargasya yathashakti yatharhatah
Shudradharmah paro nityam shushrusha cha dvijatishu
128.57
स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
शुश्रूषन्नतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत्
Sa shudrah sanshitatapah satyasandho jitendriyah
Shushrushannatithim praptam tapah sanchinute mahat
128.58
त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः
शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान्
Tyaktahinsah shubhacharo devatadvijapujakah
Shudro dharmaphalairishtaih samprayujyeta buddhiman
128.59
एतत्ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने
एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
Etatte sarvamakhyatam chaturvarnyasya shobhane
Ekaikasyeha subhage kimanyachchhrotumichchhasi