UtshovChapter 129
129.1
उमोवाच
उक्तास्त्वया पृथग्धर्माश्चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः
सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तं ब्रवीहि मे
Umovacha
Uktastvaya prithagdharmashchaturvarnyahitah shubhah
Sarvavyapi tu yo dharmo bhagavanstam bravihi me
129.2
महेश्वर उवाच
ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना
लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान्मर्त्येषु क्षितिदेवताः
Maheshvara uvacha
Brahmana lokasarena srishta dhatra gunarthina
Lokanstarayitum kritsnanmartyeshu kshitidevatah
129.3
तेषामिमं प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम्
ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः
Teshamimam pravakshyami dharmakarmaphalodayam
Brahmaneshu hi yo dharmah sa dharmah paramo matah
129.4
इमे तु लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयंभुवा
पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास्तानपि मे शृणु
Ime tu lokadharmartham trayah srishtah svayambhuva
Prithivyah sarjane nityam srishtastanapi me shrinu
129.5
वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः
शिष्टाचीर्णः परः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः
Vedoktah paramo dharmah smritishastragatoparah
Shishtachirnah parah proktastrayo dharmah sanatanah
129.6
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान्न चाध्ययनजीवनः
त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः
Traividyo brahmano vidvanna chadhyayanajivanah
Trikarma triparikranto maitra esha smrito dvijah
129.7
षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः
वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता
Shadimani tu karmani provacha bhuvaneshvarah
Vrittyartham brahmananam vai shrinu tani samahita
129.8
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ
अध्यापनमधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग्द्विजः
Yajanam yajanam chaiva tatha danapratigrahau
Adhyapanamadhitam cha shatkarma dharmabhagdvijah
129.9
नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः
दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि
Nityasvadhyayata dharmo dharmo yagyah sanatanah
Danam prashasyate chasya yathashakti yathavidhi
129.10
अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः
गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान्
Ayam tu paramo dharmah pravrittah satsu nityashah
Grihasthata vishuddhanam dharmasya nichayo mahan
129.11
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयकः
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः
Panchayagyavishuddhatma satyavaganasuyakah
Data brahmanasatkarta susammrishtaniveshanah
129.12
अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा
अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः
Amani cha sadajihmah snigdhavanipradastatha
Atithyabhyagataratih sheshannakritabhojanah
129.13
पाद्यमर्घ्यं यथान्यायमासनं शयनं तथा
दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः
Padyamarghyam yathanyayamasanam shayanam tatha
Dipam pratishrayam chapi yo dadati sa dharmikah
129.14
प्रातरुत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च
सत्कृत्यानुव्रजेद्यश्च तस्य धर्मः सनातनः
Pratarutthaya chachamya bhojanenopamantrya cha
Satkrityanuvrajedyashcha tasya dharmah sanatanah
129.15
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम्
शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्णपरिचारणम्
Sarvatithyam trivargasya yathashakti divanisham
Shudradharmah samakhyatastrivarnaparicharanam
129.16
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते
तमहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्
Pravrittilakshano dharmo grihastheshu vidhiyate
Tamaham kirtayishyami sarvabhutahitam shubham
129.17
दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत्तथा
पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता
Datavyamasakrichchhaktya yashtavyamasakrittatha
Pushtikarmavidhanam cha kartavyam bhutimichchhata
129.18
धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम्
कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः
Dharmenarthah samaharyo dharmalabdham tridha dhanam
Kartavyam dharmaparamam manavena prayatnatah
129.19
एकेनांशेन धर्मार्थश्चर्तव्यो भूतिमिच्छता
एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्
Ekenanshena dharmarthashchartavyo bhutimichchhata
Ekenanshena kamartha ekamansham vivardhayet
129.20
निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्ष इति स्मृतः
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः
Nivrittilakshanastvanyo dharmo moksha iti smritah
Tasya vrittim pravakshyami shrinu me devi tattvatah
129.21
सर्वभूतदया धर्मो न चैकग्रामवासिता
आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकाङ्क्षिणाम्
Sarvabhutadaya dharmo na chaikagramavasita
Ashapashavimokshashcha shasyate mokshakankshinam
129.22
न कुण्ड्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने
न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये
Na kundyam nodake sango na vasasi na chasane
Na tridande na shayane nagnau na sharanalaye
129.23
अध्यात्मगतचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः
युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च
Adhyatmagatachitto yastanmanastatparayanah
Yukto yogam prati sada pratisankhyanameva cha
129.24
वृक्षमूलशयो नित्यं शून्यागारनिवेशनः
नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः
Vrikshamulashayo nityam shunyagaraniveshanah
Nadipulinashayi cha naditiraratishcha yah
129.25
विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः
आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्याटति द्विजः
Vimuktah sarvasangeshu snehabandheshu cha dvijah
Atmanyevatmano bhavam samasajyatati dvijah
129.26
स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा
परिव्रजति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः
Sthanubhuto niraharo mokshadrishtena karmana
Parivrajati yo yuktastasya dharmah sanatanah
129.27
न चैकत्र चिरासक्तो न चैकग्रामगोचरः
युक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः
Na chaikatra chirasakto na chaikagramagocharah
Yukto hyatati nirmukto na chaikapulineshayah
129.28
एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम्
यो मार्गमनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते
Esha mokshavidam dharmo vedoktah satpathah satam
Yo margamanuyatimam padam tasya na vidyate
129.29
चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचरकृतोदकः
हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः
Chaturvidha bhikshavaste kuticharakritodakah
Hansah paramahansashcha yo yah pashchatsa uttamah
129.30
अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरोऽग्रतः
अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम्
Atah parataram nasti nadharam na tirogratah
Aduhkhamasukham saumyamajaramaramavyayam
129.31
उमोवाच
गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वया
भाषितो मर्त्यलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान्
Umovacha
Garhasthyo mokshadharmashcha sajjanacharitastvaya
Bhashito martyalokasya margah shreyaskaro mahan
129.32
ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यनुत्तमम्
स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु
Rishidharmam tu dharmagya shrotumichchhamyanuttamam
Spriha bhavati me nityam tapovananivasishu
129.33
आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम्
तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्
Ajyadhumodbhavo gandho runaddhiva tapovanam
Tam drishtva me manah pritam maheshvara sada bhavet
129.34
एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे
निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्
Etam me sanshayam deva munidharmakritam vibho
Sarvadharmarthatattvagya devadeva vadasva me
Nikhilena maya prishtam mahadeva yathatatham
129.35
महेश्वर उवाच
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम्
यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे
Maheshvara uvacha
Hanta teham pravakshyami munidharmamanuttamam
Yam kritva munayo yanti siddhim svatapasa shubhe
129.36
फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सदा
तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः
Phenapanamrishinam yo dharmo dharmavidam sada
Tam me shrinu mahabhage dharmagye dharmamaditah
129.37
उञ्छन्ति सततं तस्मिन्ब्राह्मं फेनोत्करं शुभम्
अमृतं ब्रह्मणा पीतं मधुरं प्रसृतं दिवि
Unchhanti satatam tasminbrahmam phenotkaram shubham
Amritam brahmana pitam madhuram prasritam divi
129.38
एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने
धर्मचर्याकृतो मार्गो वालखिल्यगणे शृणु
Esha tesham vishuddhanam phenapanam tapodhane
Dharmacharyakrito margo valakhilyagane shrinu
129.39
वालखिल्यास्तपःसिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले
उञ्छमुञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिमास्थिताः
Valakhilyastapahsiddha munayah suryamandale
Unchhamunchhanti dharmagyah shakunim vrittimasthitah
129.40
मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः
निर्द्वंद्वाः सत्पथं प्राप्ता वालखिल्यास्तपोधनाः
Mriganirmokavasanashchiravalkalavasasah
Nirdvandvah satpatham prapta valakhilyastapodhanah
129.41
अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते स्वेष्वङ्गेषु व्यवस्थिताः
तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत्
Angushthaparvamatraste sveshvangeshu vyavasthitah
Tapashcharanamihante tesham dharmaphalam mahat
129.42
ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये
द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः
Te suraih samatam yanti surakaryarthasiddhaye
Dyotayanto dishah sarvastapasa dagdhakilbishah
129.43
ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाः
सन्तश्चक्रचराः पुण्याः सोमलोकचराश्च ये
Ye tvanye shuddhamanaso dayadharmaparayanah
Santashchakracharah punyah somalokacharashcha ye
129.44
पितृलोकसमीपस्थास्त उञ्छन्ति यथाविधि
संप्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा
Pitrilokasamipasthasta unchhanti yathavidhi
Samprakshalashmakuttashcha dantolukhalinastatha
129.45
सोमपानां च देवानामूष्मपाणां तथैव च
उञ्छन्ति ये समीपस्थाः स्वभावनियतेन्द्रियाः
Somapanam cha devanamushmapanam tathaiva cha
Unchhanti ye samipasthah svabhavaniyatendriyah
129.46
तेषामग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा
यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते
Teshamagniparishyandah pitridevarchanam tatha
Yagyanam chapi panchanam yajanam dharma uchyate
129.47
एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैः
ऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु
Esha chakracharairdevi devalokacharairdvijaih
Rishidharmah sada chirno yonyastamapi me shrinu
129.48
सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः
Sarveshvevarshidharmeshu jeya atma jitendriyah
Kamakrodhau tatah pashchajjetavyaviti me matih
129.49
अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम्
सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा
Agnihotraparispando dharmaratrisamasanam
Somayagyabhyanugyanam panchami yagyadakshina
129.50
नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः
सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोञ्छार्जितेन वै
Nityam yagyakriya dharmah pitridevarchane ratih
Sarvatithyam cha kartavyamannenonchharjitena vai
129.51
निवृत्तिरुपभोगस्य गोरसानां च वै रतिः
स्थण्डिले शयनं योगः शाकपर्णनिषेवणम्
Nivrittirupabhogasya gorasanam cha vai ratih
Sthandile shayanam yogah shakaparnanishevanam
129.52
फलमूलाशनं वायुरापः शैवलभक्षणम्
ऋषीणां नियमा ह्येते यैर्जयन्त्यजितां गतिम्
Phalamulashanam vayurapah shaivalabhakshanam
Rishinam niyama hyete yairjayantyajitam gatim
129.53
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभैक्षके
Vidhume nyastamusale vyangare bhuktavajjane
Atitapatrasanchare kale vigatabhaikshake
129.54
अतिथिं काङ्क्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनः
सत्यधर्मरतिः क्षान्तो मुनिधर्मेण युज्यते
Atithim kankshamano vai sheshannakritabhojanah
Satyadharmaratih kshanto munidharmena yujyate
129.55
न स्तम्भी न च मानी यो न प्रमत्तो न विस्मितः
मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तमः
Na stambhi na cha mani yo na pramatto na vismitah
Mitramitrasamo maitro yah sa dharmaviduttamah