UtshovChapter 130
130.1
उमोवाच
देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च
स्रवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतोपवनेषु च
Umovacha
Desheshu ramaniyeshu girinam nirjhareshu cha
Sravantinam cha kunjeshu parvatopavaneshu cha
130.2
देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः
मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः
Desheshu cha vichitreshu phalavatsu samahitah
Mulavatsu cha desheshu vasanti niyatavratah
130.3
तेषामपि विधिं पुण्यं श्रोतुमिच्छामि शंकर
वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु
Teshamapi vidhim punyam shrotumichchhami shankara
Vanaprastheshu devesha svashariropajivishu
130.4
महेश्वर उवाच
वानप्रस्थेषु यो धर्मस्तं मे शृणु समाहिता
श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव
Maheshvara uvacha
Vanaprastheshu yo dharmastam me shrinu samahita
Shrutva chaikamana devi dharmabuddhipara bhava
130.5
संसिद्धैर्नियतैः सद्भिर्वनवासमुपागतैः
वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम्
Sansiddhairniyataih sadbhirvanavasamupagataih
Vanaprasthairidam karma kartavyam shrinu yadrisham
130.6
त्रिकालमभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं क्रिया
अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा
Trikalamabhishekarthah pitridevarchanam kriya
Agnihotraparispanda ishtihomavidhistatha
130.7
नीवारग्रहणं चैव फलमूलनिषेवणम्
इङ्गुदैरण्डतैलानां स्नेहार्थं च निषेवणम्
Nivaragrahanam chaiva phalamulanishevanam
Ingudairandatailanam snehartham cha nishevanam
130.8
योगचर्याकृतैः सिद्धैः कामक्रोधविवर्जनम्
वीरशय्यामुपासद्भिर्वीरस्थानोपसेविभिः
Yogacharyakritaih siddhaih kamakrodhavivarjanam
Virashayyamupasadbhirvirasthanopasevibhih
130.9
युक्तैर्योगवहैः सद्भिर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा
मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायनिषेविभिः
Yuktairyogavahaih sadbhirgrishme panchatapaistatha
Mandukayoganiyatairyathanyayanishevibhih
130.10
वीरासनगतैर्नित्यं स्थण्डिले शयनैस्तथा
शीतयोगोऽग्नियोगश्च चर्तव्यो धर्मबुद्धिभिः
Virasanagatairnityam sthandile shayanaistatha
Shitayogogniyogashcha chartavyo dharmabuddhibhih
130.11
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शैवालोत्तरभोजनैः
अश्मकुट्टैस्तथा दान्तैः संप्रक्षालैस्तथापरैः
Abbhakshairvayubhakshaishcha shaivalottarabhojanaih
Ashmakuttaistatha dantaih samprakshalaistathaparaih
130.12
चीरवल्कलसंवीतैर्मृगचर्मनिवासिभिः
कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्मं यथाविधि
Chiravalkalasanvitairmrigacharmanivasibhih
Karya yatra yathakalam yathadharmam yathavidhi
130.13
वननित्यैर्वनचरैर्वनपैर्वनगोचरैः
वनं गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः
Vananityairvanacharairvanapairvanagocharaih
Vanam gurumivasadya vastavyam vanajivibhih
130.14
तेषां होमक्रिया धर्मः पञ्चयज्ञनिषेवणम्
नागपञ्चमयज्ञस्य वेदोक्तस्यानुपालनम्
Tesham homakriya dharmah panchayagyanishevanam
Nagapanchamayagyasya vedoktasyanupalanam
130.15
अष्टमीयज्ञपरता चातुर्मास्यनिषेवणम्
पौर्णमास्यां तु यो यज्ञो नित्ययज्ञस्तथैव च
Ashtamiyagyaparata chaturmasyanishevanam
Paurnamasyam tu yo yagyo nityayagyastathaiva cha
130.16
विमुक्ता दारसंयोगैर्विमुक्ताः सर्वसंकरैः
विमुक्ताः सर्वपापैश्च चरन्ति मुनयो वने
Vimukta darasanyogairvimuktah sarvasankaraih
Vimuktah sarvapapaishcha charanti munayo vane
130.17
स्रुग्भाण्डपरमा नित्यं त्रेताग्निशरणाः सदा
सन्तः सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्
Srugbhandaparama nityam tretagnisharanah sada
Santah satpathanitya ye te yanti paramam gatim
130.18
ब्रह्मलोकं महापुण्यं सोमलोकं च शाश्वतम्
गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात्
Brahmalokam mahapunyam somalokam cha shashvatam
Gachchhanti munayah siddha rishidharmavyapashrayat
130.19
एष धर्मो मया देवि वानप्रस्थाश्रितः शुभः
विस्तरेणार्थसंपन्नो यथास्थूलमुदाहृतः
Esha dharmo maya devi vanaprasthashritah shubhah
Vistarenarthasampanno yathasthulamudahritah
130.20
उमोवाच
भगवन्देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत
यो धर्मो मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद
Umovacha
Bhagavandevadevesha sarvabhutanamaskrita
Yo dharmo munisanghasya siddhivadeshu tam vada
130.21
सिद्धिवादेषु संसिद्धास्तथा वननिवासिनः
स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्मः कथं स्मृतः
Siddhivadeshu sansiddhastatha vananivasinah
Svairino darasanyuktastesham dharmah katham smritah
130.22
महेश्वर उवाच
स्वैरिणस्तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः
तेषां मौण्ड्यं कषायश्च वासरात्रिश्च कारणम्
Maheshvara uvacha
Svairinastapasa devi sarve daraviharinah
Tesham maundyam kashayashcha vasaratrishcha karanam
130.23
त्रिकालमभिषेकश्च होत्रं त्वृषिकृतं महत्
समाधिः सत्पथस्थानं यथोदितनिषेवणम्
Trikalamabhishekashcha hotram tvrishikritam mahat
Samadhih satpathasthanam yathoditanishevanam
130.24
ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम्
यदि सेवन्ति धर्मांस्तानाप्नुवन्ति तपःफलम्
Ye cha te purvakathita dharma vananivasinam
Yadi sevanti dharmanstanapnuvanti tapahphalam
130.25
ये च दंपतिधर्माणः स्वदारनियतेन्द्रियाः
चरन्ति विधिदृष्टं तदृतुकालाभिगामिनः
Ye cha dampatidharmanah svadaraniyatendriyah
Charanti vidhidrishtam tadritukalabhigaminah
130.26
तेषामृषिकृतो धर्मो धर्मिणामुपपद्यते
न कामकारात्कामोऽन्यः संसेव्यो धर्मदर्शिभिः
Teshamrishikrito dharmo dharminamupapadyate
Na kamakaratkamonyah sansevyo dharmadarshibhih
130.27
सर्वभूतेषु यः सम्यग्ददात्यभयदक्षिणाम्
हिंसारोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते
Sarvabhuteshu yah samyagdadatyabhayadakshinam
Hinsaroshavimuktatma sa vai dharmena yujyate
130.28
सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जवव्रतः
सर्वभूतात्मभूतश्च स वै धर्मेण युज्यते
Sarvabhutanukampi yah sarvabhutarjavavratah
Sarvabhutatmabhutashcha sa vai dharmena yujyate
130.29
सर्ववेदेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्
उभे एते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते
Sarvavedeshu va snanam sarvabhuteshu charjavam
Ubhe ete same syatamarjavam va vishishyate
130.30
आर्जवं धर्म इत्याहुरधर्मो जिह्म उच्यते
आर्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते
Arjavam dharma ityahuradharmo jihma uchyate
Arjaveneha sanyukto naro dharmena yujyate
130.31
आर्जवो भुवने नित्यं वसत्यमरसंनिधौ
तस्मादार्जवनित्यः स्याद्य इच्छेद्धर्ममात्मनः
Arjavo bhuvane nityam vasatyamarasannidhau
Tasmadarjavanityah syadya ichchheddharmamatmanah
130.32
क्षान्तो दान्तो जितक्रोधो धर्मभूतोऽविहिंसकः
धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते
Kshanto danto jitakrodho dharmabhutovihinsakah
Dharme ratamana nityam naro dharmena yujyate
130.33
व्यपेततन्द्रो धर्मात्मा शक्या सत्पथमाश्रितः
चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते
Vyapetatandro dharmatma shakya satpathamashritah
Charitraparamo buddho brahmabhuyaya kalpate
130.34
उमोवाच
आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपोधनाः
दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते
Umovacha
Ashramabhirata deva tapasa ye tapodhanah
Diptimantah kaya chaiva charyayatha bhavanti te
130.35
राजानो राजपुत्राश्च निर्धना वा महाधनाः
कर्मणा केन भगवन्प्राप्नुवन्ति महाफलम्
Rajano rajaputrashcha nirdhana va mahadhanah
Karmana kena bhagavanprapnuvanti mahaphalam
130.36
नित्यं स्थानमुपागम्य दिव्यचन्दनरूषिताः
केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचराः
Nityam sthanamupagamya divyachandanarushitah
Kena va karmana deva bhavanti vanagocharah
130.37
एतं मे संशयं देव तपश्चर्यागतं शुभम्
शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन
Etam me sanshayam deva tapashcharyagatam shubham
Shansa sarvamasheshena tryaksha tripuranashana
130.38
महेश्वर उवाच
उपवासव्रतैर्दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः
संसिद्धाः प्रेत्य गन्धर्वैः सह मोदन्त्यनामयाः
Maheshvara uvacha
Upavasavratairdanta ahinsrah satyavadinah
Sansiddhah pretya gandharvaih saha modantyanamayah
130.39
मण्डूकयोगशयनो यथास्थानं यथाविधि
दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मोदते
Mandukayogashayano yathasthanam yathavidhi
Diksham charati dharmatma sa nagaih saha modate
130.40
शष्पं मृगमुखोत्सृष्टं यो मृगैः सह सेवते
दीक्षितो वै मुदा युक्तः स गच्छत्यमरावतीम्
Shashpam mrigamukhotsrishtam yo mrigaih saha sevate
Dikshito vai muda yuktah sa gachchhatyamaravatim
130.41
शैवालं शीर्णपर्णं वा तद्व्रतो यो निषेवते
शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत्परमां गतिम्
Shaivalam shirnaparnam va tadvrato yo nishevate
Shitayogavaho nityam sa gachchhetparamam gatim
130.42
वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा फलमूलाशनोऽपि वा
यक्षेष्वैश्वर्यमाधाय मोदतेऽप्सरसां गणैः
Vayubhakshombubhaksho va phalamulashanopi va
Yaksheshvaishvaryamadhaya modatepsarasam ganaih
130.43
अग्नियोगवहो ग्रीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः
Agniyogavaho grishme vidhidrishtena karmana
Chirtva dvadasha varshani raja bhavati parthivah
130.44
आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम्
मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः
Aharaniyamam kritva munirdvadashavarshikam
Marum sansadhya yatnena raja bhavati parthivah
130.45
स्थण्डिले शुद्धमाकाशं परिगृह्य समन्ततः
प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
Sthandile shuddhamakasham parigrihya samantatah
Pravishya cha muda yukto diksham dvadashavarshikim
130.46
स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च
गृहाणि च महार्हाणि चन्द्रशुभ्राणि भामिनि
Sthandilasya phalanyahuryanani shayanani cha
Grihani cha maharhani chandrashubhrani bhamini
130.47
आत्मानमुपजीवन्यो नियतो नियताशनः
देहं वानशने त्यक्त्वा स स्वर्गं समुपाश्नुते
Atmanamupajivanyo niyato niyatashanah
Deham vanashane tyaktva sa svargam samupashnute
130.48
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
त्यक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लोकमश्नुते
Atmanamupajivanyo diksham dvadashavarshikim
Tyaktva maharnave deham varunam lokamashnute
130.49
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मोदते
Atmanamupajivanyo diksham dvadashavarshikim
Ashmana charanau bhittva guhyakeshu sa modate
130.50
साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम्
स्वर्गलोकमवाप्नोति देवैश्च सह मोदते
Sadhayitvatmanatmanam nirdvandvo nishparigrahah
Chirtva dvadasha varshani dikshamekam manogatam
Svargalokamavapnoti devaishcha saha modate
130.51
आत्मानमुपजीवन्यो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्
हुत्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते
Atmanamupajivanyo diksham dvadashavarshikim
Hutvagnau dehamutsrijya vahniloke mahiyate
130.52
यस्तु देवि यथान्यायं दीक्षितो नियतो द्विजः
आत्मन्यात्मानमाधाय निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
Yastu devi yathanyayam dikshito niyato dvijah
Atmanyatmanamadhaya nirdvandvo nishparigrahah
130.53
चीर्त्वा द्वादश वर्षाणि दीक्षामेकां मनोगताम्
अरणीसहितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृतः
Chirtva dvadasha varshani dikshamekam manogatam
Aranisahitam skandhe baddhva gachchhatyanavritah
130.54
वीराध्वानमना नित्यं वीरासनरतस्तथा
वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात्
Viradhvanamana nityam virasanaratastatha
Virasthayi cha satatam sa viragatimapnuyat
130.55
स शक्रलोकगो नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः
दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषितः
सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह
Sa shakralokago nityam sarvakamapuraskritah
Divyapushpasamakirno divyachandanabhushitah
Sukham vasati dharmatma divi devaganaih saha
130.56
वीरलोकगतो वीरो वीरयोगवहः सदा
सत्त्वस्थः सर्वमुत्सृज्य दीक्षितो नियतः शुचिः
वीराध्वानं प्रपद्येद्यस्तस्य लोकाः सनातनाः
Viralokagato viro virayogavahah sada
Sattvasthah sarvamutsrijya dikshito niyatah shuchih
Viradhvanam prapadyedyastasya lokah sanatanah
130.57
कामगेन विमानेन स वै चरति च्छन्दतः
शक्रलोकगतः श्रीमान्मोदते च निरामयः
Kamagena vimanena sa vai charati chchhandatah
Shakralokagatah shrimanmodate cha niramayah