UtshovChapter 131
131.1
उमोवाच
भगवन्भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन
दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महानयम्
Umovacha
Bhagavanbhaganetraghna pushno dashanapatana
Dakshakratuhara tryaksha sanshayo me mahanayam
131.2
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा
केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्
Chaturvarnyam bhagavata purvam srishtam svayambhuva
Kena karmavipakena vaishyo gachchhati shudratam
131.3
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत्
प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम्
Vaishyo va kshatriyah kena dvijo va kshatriyo bhavet
Pratilomah katham deva shakyo dharmo nishevitum
131.4
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते
क्षत्रियः शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो
Kena va karmana viprah shudrayonau prajayate
Kshatriyah shudratameti kena va karmana vibho
131.5
एतं मे संशयं देव वद भूतपतेऽनघ
त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यमाप्नुयुः
Etam me sanshayam deva vada bhutapatenagha
Trayo varnah prakrityeha katham brahmanyamapnuyuh
131.6
महेश्वर उवाच
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद्ब्राह्मणः शुभे
क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मतिः
Maheshvara uvacha
Brahmanyam devi dushprapam nisargadbrahmanah shubhe
Kshatriyo vaishyashudrau va nisargaditi me matih
131.7
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद्भ्रश्यति वै द्विजः
ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्विजः
Karmana dushkriteneha sthanadbhrashyati vai dvijah
Jyeshtham varnamanuprapya tasmadraksheta vai dvijah
131.8
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यमुपजीवति
क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति
Sthito brahmanadharmena brahmanyamupajivati
Kshatriyo vatha vaishyo va brahmabhuyaya gachchhati
131.9
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते
ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते
Yastu vipratvamutsrijya kshatram dharmam nishevate
Brahmanyatsa paribhrashtah kshatrayonau prajayate
131.10
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः
ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा
Vaishyakarma cha yo vipro lobhamohavyapashrayah
Brahmanyam durlabham prapya karotyalpamatih sada
131.11
स द्विजो वैश्यतामेति वैश्यो वा शूद्रतामियात्
स्वधर्मात्प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वमाप्नुते
Sa dvijo vaishyatameti vaishyo va shudratamiyat
Svadharmatprachyuto viprastatah shudratvamapnute
131.12
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः
ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते
Tatrasau nirayam prapto varnabhrashto bahishkritah
Brahmalokaparibhrashtah shudrah samupajayate
131.13
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि
स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते
Kshatriyo va mahabhage vaishyo va dharmacharini
Svani karmanyapahaya shudrakarmani sevate
131.14
स्वस्थानात्स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
Svasthanatsa paribhrashto varnasankaratam gatah
Brahmanah kshatriyo vaishyah shudratvam yati tadrishah
131.15
यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ्शुचिः
धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलमश्नुते
Yastu shuddhah svadharmena gyanavigyanavanshuchih
Dharmagyo dharmaniratah sa dharmaphalamashnute
131.16
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम्
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर्धर्मकामैर्निषेव्यते
Idam chaivaparam devi brahmana samudiritam
Adhyatmam naishthikam sadbhirdharmakamairnishevyate
131.17
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम्
घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित्
Ugrannam garhitam devi ganannam shraddhasutakam
Ghushtannam naiva bhoktavyam shudrannam naiva karhichit
131.18
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर्महात्मभिः
पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणमिति मे मतिः
Shudrannam garhitam devi devadevairmahatmabhih
Pitamahamukhotsrishtam pramanamiti me matih
131.19
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै
आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग्भवेत्
Shudrannenavasheshena jathare yo mriyeta vai
Ahitagnistatha yajva sa shudragatibhagbhavet
131.20
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानादपाकृतः
ब्राह्मणः शूद्रतामेति नास्ति तत्र विचारणा
Tena shudrannasheshena brahmasthanadapakritah
Brahmanah shudratameti nasti tatra vicharana
131.21
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै
तां तां योनिं व्रजेद्विप्रो यस्यान्नमुपजीवति
Yasyannenavasheshena jathare yo mriyeta vai
Tam tam yonim vrajedvipro yasyannamupajivati
131.22
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं योऽवमन्यते
अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात्पतेत वै
Brahmanatvam shubham prapya durlabham yovamanyate
Abhojyannani chashnati sa dvijatvatpateta vai
131.23
सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतोऽशुचिः
स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः
Surapo brahmaha kshudrashchauro bhagnavratoshuchih
Svadhyayavarjitah papo lubdho naikritikah shathah
131.24
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी
निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः
Avrati vrishalibharta kundashi somavikrayi
Nihinasevi vipro hi patati brahmayonitah
131.25
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः
ब्रह्मद्विट्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः
Gurutalpi gurudveshi gurukutsaratishcha yah
Brahmadvitchapi patati brahmano brahmayonitah
131.26
एभिस्तु कर्मभिर्देवि शुभैराचरितैस्तथा
शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद्वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्
Ebhistu karmabhirdevi shubhairacharitaistatha
Shudro brahmanatam gachchhedvaishyah kshatriyatam vrajet
131.27
शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि
शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः
कुर्यादविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः
Shudrakarmani sarvani yathanyayam yathavidhi
Shushrusham paricharyam cha jyeshthe varne prayatnatah
Kuryadavimanah shudrah satatam satpathe sthitah
131.28
दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः
ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः
Daivatadvijasatkarta sarvatithyakritavratah
Ritukalabhigami cha niyato niyatashanah
131.29
चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः
वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वमृच्छति
Chaukshashchaukshajananveshi sheshannakritabhojanah
Vrithamansanyabhunjanah shudro vaishyatvamrichchhati
131.30
ऋतवागनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदः
यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः
Ritavaganahanvadi nirdvandvah shamakovidah
Yajate nityayagyaishcha svadhyayaparamah shuchih
131.31
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः
गृहस्थव्रतमातिष्ठन्द्विकालकृतभोजनः
Danto brahmanasatkarta sarvavarnabubhushakah
Grihasthavratamatishthandvikalakritabhojanah
131.32
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः
अग्निहोत्रमुपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि
Sheshashi vijitaharo nishkamo nirahanvadah
Agnihotramupasanshcha juhvanashcha yathavidhi
131.33
सर्वातिथ्यमुपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनः
त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदि
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते
Sarvatithyamupatishthansheshannakritabhojanah
Tretagnimantravihito vaishyo bhavati vai yadi
Sa vaishyah kshatriyakule shuchau mahati jayate
131.34
स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः
Sa vaishyah kshatriyo jato janmaprabhriti sanskritah
Upanito vrataparo dvijo bhavati satkritah
131.35
ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैराप्तदक्षिणैः
अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा
Dadati yajate yagyaih sanskritairaptadakshinaih
Adhite svargamanvichchhanstretagnisharanah sada
131.36
आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः
Artahastaprado nityam praja dharmena palayan
Satyah satyani kurute nityam yah sukhadarshanah
131.37
धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः
यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः
Dharmadando na nirdando dharmakaryanushasakah
Yantritah karyakarane shadbhagakritalakshanah
131.38
ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा
Gramyadharmanna seveta svachchhandenarthakovidah
Ritukale tu dharmatma patnim seveta nityada
131.39
सर्वोपवासी नियतः स्वाध्यायपरमः शुचिः
बर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानोऽग्निगृहे सदा
Sarvopavasi niyatah svadhyayaparamah shuchih
Barhishkantarite nityam shayanognigrihe sada
131.40
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्
Sarvatithyam trivargasya kurvanah sumanah sada
Shudranam channakamanam nityam siddhamiti bruvan
131.41
स्वार्थाद्वा यदि वा कामान्न किंचिदुपलक्षयेत्
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः
Svarthadva yadi va kamanna kinchidupalakshayet
Pitridevatithikrite sadhanam kurute cha yah
131.42
स्ववेश्मनि यथान्यायमुपास्ते भैक्षमेव च
त्रिकालमग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि
Svaveshmani yathanyayamupaste bhaikshameva cha
Trikalamagnihotram cha juhvano vai yathavidhi
131.43
गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः
त्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत्
Gobrahmanahitarthaya rane chabhimukho hatah
Tretagnimantraputam va samavishya dvijo bhavet
131.44
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः
विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा
Gyanavigyanasampannah sanskrito vedaparagah
Vipro bhavati dharmatma kshatriyah svena karmana
131.45
एतैः कर्मफलैर्देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः
शूद्रोऽप्यागमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः
Etaih karmaphalairdevi nyunajatikulodbhavah
Shudropyagamasampanno dvijo bhavati sanskritah
131.46
ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः
ब्राह्मण्यं पुण्यमुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः
Brahmano vapyasadvrittah sarvasankarabhojanah
Brahmanyam punyamutsrijya shudro bhavati tadrishah
131.47
कर्मभिः शुचिभिर्देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः
शूद्रोऽपि द्विजवत्सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत्स्वयम्
Karmabhih shuchibhirdevi shuddhatma vijitendriyah
Shudropi dvijavatsevya iti brahmabravitsvayam
131.48
स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रेऽपि तिष्ठति
विशुद्धः स द्विजातिर्वै विज्ञेय इति मे मतिः
Svabhavakarma cha shubham yatra shudrepi tishthati
Vishuddhah sa dvijatirvai vigyeya iti me matih
131.49
न योनिर्नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिः
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्
Na yonirnapi sanskaro na shrutam na cha sannatih
Karanani dvijatvasya vrittameva tu karanam
131.50
सर्वोऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते
वृत्ते स्थितश्च सुश्रोणि ब्राह्मणत्वं निगच्छति
Sarvoyam brahmano loke vrittena tu vidhiyate
Vritte sthitashcha sushroni brahmanatvam nigachchhati
131.51
ब्राह्मः स्वभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः
Brahmah svabhavah kalyani samah sarvatra me matih
Nirgunam nirmalam brahma yatra tishthati sa dvijah
131.52
एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाः
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः
Ete yoniphala devi sthanabhaganidarshakah
Svayam cha varadenokta brahmana srijata prajah
131.53
ब्राह्मणो हि महत्क्षेत्रं लोके चरति पादवत्
यत्तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी
Brahmano hi mahatkshetram loke charati padavat
Yattatra bijam vapati sa krishih paralaukiki
131.54
मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा
ब्राह्ममार्गमतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता
Mitashina sada bhavyam satpathalambina sada
Brahmamargamatikramya vartitavyam bubhushata
131.55
संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना
Sanhitadhyayina bhavyam grihe vai grihamedhina
Nityam svadhyayayuktena danadhyayanajivina
131.56
एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः
आहिताग्निरधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते
Evambhuto hi yo viprah satatam satpathe sthitah
Ahitagniradhiyano brahmabhuyaya kalpate
131.57
ब्राह्मण्यमेव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते
Brahmanyameva samprapya rakshitavyam yatatmabhih
Yonipratigrahadanaih karmabhishcha shuchismite
131.58
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा शूद्रो भवेद्द्विजः
ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद्यथा शूद्रत्वमाप्नुते
Etatte sarvamakhyatam yatha shudro bhaveddvijah
Brahmano va chyuto dharmadyatha shudratvamapnute