UtshovChapter 132
132.1
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत
धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो
Umovacha
Bhagavansarvabhutesha surasuranamaskrita
Dharmadharme nrinam deva bruhi me sanshayam vibho
132.2
कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा
बध्यते बन्धनैः पाशैर्मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः
Karmana manasa vacha trividham hi narah sada
Badhyate bandhanaih pashairmuchyatepyatha va punah
132.3
केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वा
समाचारैर्गुणैर्वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः
Kena shilena va deva karmana kidrishena va
Samacharairgunairvakyaih svargam yantiha manavah
132.4
महेश्वर उवाच
देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते
सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः
Maheshvara uvacha
Devi dharmarthatattvagye satyanitye dame rate
Sarvapranihitah prashnah shruyatam buddhivardhanah
132.5
सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताः
नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः
Satyadharmaratah santah sarvalipsavivarjitah
Nadharmena na dharmena badhyante chhinnasanshayah
132.6
प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः
वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः
Pralayotpattitattvagyah sarvagyah samadarshinah
Vitaraga vimuchyante purushah sarvabandhanaih
132.7
कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन
ये न सज्जन्ति कस्मिंश्चिद्बध्यन्ते ते न कर्मभिः
Karmana manasa vacha ye na hinsanti kinchana
Ye na sajjanti kasminshchidbadhyante te na karmabhih
132.8
प्राणातिपाताद्विरताः शीलवन्तो दयान्विताः
तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः
Pranatipatadviratah shilavanto dayanvitah
Tulyadveshyapriya danta muchyante karmabandhanaih
132.9
सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु
त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः
Sarvabhutadayavanto vishvasyah sarvajantushu
Tyaktahinsasamacharaste narah svargagaminah
132.10
परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः
धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः
Parasve nirmama nityam paradaravivarjakah
Dharmalabdharthabhoktaraste narah svargagaminah
132.11
मातृवत्स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये
परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
Matrivatsvasrivachchaiva nityam duhitrivachcha ye
Paradareshu vartante te narah svargagaminah
132.12
स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च
स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
Stainyannivrittah satatam santushtah svadhanena cha
Svabhagyanyupajivanti te narah svargagaminah
132.13
स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः
अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः
Svadaranirata ye cha ritukalabhigaminah
Agramyasukhabhogashcha te narah svargagaminah
132.14
परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः
यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः
Paradareshu ye nityam charitravritalochanah
Yatendriyah shilaparaste narah svargagaminah
132.15
एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः
अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः
Esha devakrito margah sevitavyah sada naraih
Akashayakritashchaiva margah sevyah sada budhaih
132.16
दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा सेवितव्यः सदा नरैः
स्वर्गवासमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः
Danadharmatapoyuktah shilashauchadayatmakah
Vrittyartham dharmahetorva sevitavyah sada naraih
Svargavasamabhipsadbhirna sevyastvata uttarah
132.17
उमोवाच
वाचाथ बध्यते येन मुच्यतेऽप्यथ वा पुनः
तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ
Umovacha
Vachatha badhyate yena muchyatepyatha va punah
Tani karmani me deva vada bhutapatenagha
132.18
महेश्वर उवाच
आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात्तथा
ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः
Maheshvara uvacha
Atmahetoh pararthe va narmahasyashrayattatha
Ye mrisha na vadantiha te narah svargagaminah
132.19
वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात्तथैव च
अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
Vrittyartham dharmahetorva kamakarattathaiva cha
Anritam ye na bhashante te narah svargagaminah
132.20
श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम्
स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
Shlakshnam vanim nirabadham madhuram papavarjitam
Svagatenabhibhashante te narah svargagaminah
132.21
कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम्
अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः
Katukam ye na bhashante parusham nishthuram giram
Apaishunyaratah santaste narah svargagaminah
132.22
पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम्
ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
Pishunam ye na bhashante mitrabhedakarim giram
Ritam maitrim prabhashante te narah svargagaminah
132.23
वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाः
सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः
Varjayanti sada suchyam paradroham cha manavah
Sarvabhutasama dantaste narah svargagaminah
132.24
शठप्रलापाद्विरता विरुद्धपरिवर्जकाः
सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
Shathapralapadvirata viruddhaparivarjakah
Saumyapralapino nityam te narah svargagaminah
132.25
न कोपाद्व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम्
सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः
Na kopadvyaharante ye vacham hridayadaranim
Santvam vadanti kruddhapi te narah svargagaminah
132.26
एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः
शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः
Esha vanikrito devi dharmah sevyah sada naraih
Shubhah satyaguno nityam varjaniya mrisha budhaih
132.27
उमोवाच
मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा
तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक्
Umovacha
Manasa badhyate yena karmana purushah sada
Tanme bruhi mahabhaga devadeva pinakadhrik
132.28
महेश्वर उवाच
मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा
स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु
Maheshvara uvacha
Manaseneha dharmena sanyuktah purushah sada
Svargam gachchhanti kalyani tanme kirtayatah shrinu
132.29
दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः
बध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने
Dushpranitena manasa dushpranitatarakritih
Badhyate manavo yena shrinu chanyachchhubhanane
132.30
अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः
मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
Aranye vijane nyastam parasvam vikshya ye narah
Manasapi na hinsanti te narah svargagaminah
132.31
ग्रामे गृहे वा यद्द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम्
नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
Grame grihe va yaddravyam parakyam vijane sthitam
Nabhinandanti vai nityam te narah svargagaminah
132.32
तथैव परदारान्ये कामवृत्तान्रहोगतान्
मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
Tathaiva paradaranye kamavrittanrahogatan
Manasapi na hinsanti te narah svargagaminah
132.33
शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः
भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः
Shatrum mitram cha ye nityam tulyena manasa narah
Bhajanti maitrah sangamya te narah svargagaminah
132.34
श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः
स्वैरर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः
Shrutavanto dayavantah shuchayah satyasangarah
Svairarthaih parisantushtaste narah svargagaminah
132.35
अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तपराः सदा
सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः
Avaira ye tvanayasa maitrachittaparah sada
Sarvabhutadayavantaste narah svargagaminah
132.36
श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाः
धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
Shraddhavanto dayavantashchokshashchokshajanapriyah
Dharmadharmavido nityam te narah svargagaminah
132.37
शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये
विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः
Shubhanamashubhanam cha karmanam phalasanchaye
Vipakagyashcha ye devi te narah svargagaminah
132.38
न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा
समतां समनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः
Nyayopeta gunopeta devadvijaparah sada
Samatam samanupraptaste narah svargagaminah
132.39
शुभैः कर्मफलैर्देवि मयैते परिकीर्तिताः
स्वर्गमार्गोपगा भूयः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
Shubhaih karmaphalairdevi mayaite parikirtitah
Svargamargopaga bhuyah kimanyachchhrotumichchhasi
132.40
उमोवाच
महान्मे संशयः कश्चिन्मर्त्यान्प्रति महेश्वर
तस्मात्तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं त्वमर्हसि
Umovacha
Mahanme sanshayah kashchinmartyanprati maheshvara
Tasmattam naipunenadya mamakhyatum tvamarhasi
132.41
केनायुर्लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो
तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत्
Kenayurlabhate dirgham karmana purushah prabho
Tapasa vapi devesha kenayurlabhate mahat
132.42
क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः
विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्यनिन्दित
Kshinayuh kena bhavati karmana bhuvi manavah
Vipakam karmanam deva vaktumarhasyanindita
132.43
अपरे च महाभोगा मन्दभोगास्तथापरे
अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे
Apare cha mahabhoga mandabhogastathapare
Akulinastatha chanye kulinashcha tathapare
132.44
दुर्दर्शाः केचिदाभान्ति नराः काष्ठमया इव
प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवाः
Durdarshah kechidabhanti narah kashthamaya iva
Priyadarshastatha chanye darshanadeva manavah
132.45
दुष्प्रज्ञाः केचिदाभान्ति केचिदाभान्ति पण्डिताः
महाप्रज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानदर्शिनः
Dushpragyah kechidabhanti kechidabhanti panditah
Mahapragyastathaivanye gyanavigyanadarshinah
132.46
अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे
दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे शंसितुमर्हसि
Alpabadhastatha kechinmahabadhastathapare
Drishyante purusha deva tanme shansitumarhasi
132.47
महेश्वर उवाच
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम्
मर्त्यलोके नराः सर्वे येन स्वं भुञ्जते फलम्
Maheshvara uvacha
Hanta teham pravakshyami devi karmaphalodayam
Martyaloke narah sarve yena svam bhunjate phalam
132.48
प्राणातिपाती यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतस्तथा
नित्यमुद्यतदण्डश्च हन्ति भूतगणान्नरः
Pranatipati yo raudro dandahastodyatastatha
Nityamudyatadandashcha hanti bhutaganannarah
132.49
निर्दयः सर्वभूतानां नित्यमुद्वेगकारकः
अपि कीटपिपीलानामशरण्यः सुनिर्घृणः
Nirdayah sarvabhutanam nityamudvegakarakah
Api kitapipilanamasharanyah sunirghrinah
132.50
एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते
विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते
Evambhuto naro devi nirayam pratipadyate
Viparitastu dharmatma rupavanabhijayate
132.51
निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गमहिंसकः
यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः
Nirayam yati hinsatma yati svargamahinsakah
Yatanam niraye raudram sa krichchhram labhate narah
132.52
अथ चेन्निरयात्तस्मात्समुत्तरति कर्हिचित्
मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते
Atha chennirayattasmatsamuttarati karhichit
Manushyam labhate chapi hinayustatra jayate
132.53
पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर्नरः
अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते
Papena karmana devi baddho hinsaratirnarah
Apriyah sarvabhutanam hinayurupajayate
132.54
यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकः
निक्षिप्तदण्डो निर्दण्डो न हिनस्ति कदाचन
Yastu shuklabhijatiyah pranighatavivarjakah
Nikshiptadando nirdando na hinasti kadachana
132.55
न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते
सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथापरे
Na ghatayati no hanti ghnantam naivanumodate
Sarvabhuteshu sasneho yathatmani tathapare
132.56
ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वमश्नुते
उपपन्नान्सुखान्भोगानुपाश्नाति मुदा युतः
Idrishah purushotkarsho devi devatvamashnute
Upapannansukhanbhoganupashnati muda yutah
132.57
अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते
तत्र दीर्घायुरुत्पन्नः स नरः सुखमेधते
Atha chenmanushe loke kadachidupapadyate
Tatra dirghayurutpannah sa narah sukhamedhate
132.58
एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम्
प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः
Evam dirghayusham margah suvrittanam sukarmanam
Pranihinsavimokshena brahmana samudiritah