UtshovChapter 133
133.1
उमोवाच
किंशीलाः किंसमाचाराः पुरुषाः कैश्च कर्मभिः
स्वर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा
Umovacha
Kinshilah kinsamacharah purushah kaishcha karmabhih
Svargam samabhipadyante sampradanena kena va
133.2
महेश्वर उवाच
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनान्धकृपणादिषु
भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायकः
Maheshvara uvacha
Data brahmanasatkarta dinandhakripanadishu
Bhakshyabhojyannapananam vasasam cha pradayakah
133.3
प्रतिश्रयान्सभाः कूपान्प्रपाः पुष्करिणीस्तथा
नैत्यकानि च सर्वाणि किमिच्छकमतीव च
Pratishrayansabhah kupanprapah pushkarinistatha
Naityakani cha sarvani kimichchhakamativa cha
133.4
आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस्तथा
सस्यजातानि सर्वाणि गाः क्षेत्राण्यथ योषितः
Asanam shayanam yanam dhanam ratnam grihanstatha
Sasyajatani sarvani gah kshetranyatha yoshitah
133.5
सुप्रतीतमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः
एवंभूतो मृतो देवि देवलोकेऽभिजायते
Supratitamana nityam yah prayachchhati manavah
Evambhuto mrito devi devalokebhijayate
133.6
तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्
सहाप्सरोभिर्मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु
Tatroshya suchiram kalam bhuktva bhogananuttaman
Sahapsarobhirmudito ramitva nandanadishu
133.7
तस्मात्स्वर्गाच्च्युतो लोकान्मानुषेषूपजायते
महाभोगे कुले देवि धनधान्यसमाचिते
Tasmatsvargachchyuto lokanmanusheshupajayate
Mahabhoge kule devi dhanadhanyasamachite
133.8
तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदा युतः
महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानवः
Tatra kamagunaih sarvaih samupeto muda yutah
Mahabhogo mahakosho dhani bhavati manavah
133.9
एते देवि महाभोगाः प्राणिनो दानशीलिनः
ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः
Ete devi mahabhogah pranino danashilinah
Brahmana vai pura proktah sarvasya priyadarshanah
133.10
अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजैः
याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽप्यबुद्धयः
Apare manava devi pradanakripana dvijaih
Yachita na prayachchhanti vidyamanepyabuddhayah
133.11
दीनान्धकृपणान्दृष्ट्वा भिक्षुकानतिथीनपि
याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः
Dinandhakripanandrishtva bhikshukanatithinapi
Yachyamana nivartante jihvalobhasamanvitah
133.12
न धनानि न वासांसि न भोगान्न च काञ्चनम्
न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन
Na dhanani na vasansi na bhoganna cha kanchanam
Na gavo nannavikritim prayachchhanti kadachana
133.13
अप्रवृत्तास्तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः
एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः
Apravrittastu ye lubdha nastika danavarjitah
Evambhuta nara devi nirayam yantyabuddhayah
133.14
ते चेन्मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात्
धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः
Te chenmanushyatam yanti yada kalasya paryayat
Dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayah
133.15
क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वभोगबहिष्कृताः
निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधमजीविकाम्
Kshutpipasaparitashcha sarvabhogabahishkritah
Nirashah sarvabhogebhyo jivantyadhamajivikam
133.16
अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः
अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः
Alpabhogakule jata alpabhogarata narah
Anena karmana devi bhavantyadhanino narah
133.17
अपरे स्तम्भिनो नित्यं मानिनः पापतो रताः
आसनार्हस्य ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतसः
Apare stambhino nityam maninah papato ratah
Asanarhasya ye pitham na prayachchhantyachetasah
133.18
मार्गार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः
पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धयः
Margarhasya cha ye margam na yachchhantyalpabuddhayah
Padyarhasya cha ye padyam na dadatyalpabuddhayah
133.19
अर्घार्हान्न च सत्कारैरर्चयन्ति यथाविधि
अर्घ्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः
Argharhanna cha satkarairarchayanti yathavidhi
Arghyamachamaniyam va na yachchhantyalpabuddhayah
133.20
गुरुं चाभिगतं प्रेम्णा गुरुवन्न बुभूषते
अभिमानप्रवृत्तेन लोभेन समवस्थिताः
Gurum chabhigatam premna guruvanna bubhushate
Abhimanapravrittena lobhena samavasthitah
133.21
संमान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान्परिभवन्ति च
एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः
Sammanyanshchavamanyante vriddhanparibhavanti cha
Evanvidha nara devi sarve nirayagaminah
133.22
ते वै यदि नरास्तस्मान्निरयादुत्तरन्ति वै
वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले
Te vai yadi narastasmannirayaduttaranti vai
Varshapugaistato janma labhante kutsite kule
133.23
श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम्
कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिनः
Shvapakapulkasadinam kutsitanamachetasam
Kuleshu teshu jayante guruvriddhapachayinah
133.24
न स्तम्भी न च मानी यो देवताद्विजपूजकः
लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्रितो मधुरं वदन्
Na stambhi na cha mani yo devatadvijapujakah
Lokapujyo namaskarta prashrito madhuram vadan
133.25
सर्ववर्णप्रियकरः सर्वभूतहितः सदा
अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा
Sarvavarnapriyakarah sarvabhutahitah sada
Adveshi sumukhah shlakshnah snigdhavanipradah sada
133.26
स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानामविहिंसकः
यथार्हसत्क्रियापूर्वमर्चयन्नुपतिष्ठति
Svagatenaiva sarvesham bhutanamavihinsakah
Yatharhasatkriyapurvamarchayannupatishthati
133.27
मार्गार्हाय ददन्मार्गं गुरुं गुरुवदर्चयन्
अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः
Margarhaya dadanmargam gurum guruvadarchayan
Atithipragraharatastathabhyagatapujakah
133.28
एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते
ततो मानुषतां प्राप्य विशिष्टकुलजो भवेत्
Evambhuto naro devi svargatim pratipadyate
Tato manushatam prapya vishishtakulajo bhavet
133.29
तत्रासौ विपुलैर्भोगैः सर्वरत्नसमायुतः
यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत्
Tatrasau vipulairbhogaih sarvaratnasamayutah
Yatharhadata charheshu dharmacharyaparo bhavet
133.30
संमतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः
स्वकर्मफलमाप्नोति स्वयमेव नरः सदा
Sammatah sarvabhutanam sarvalokanamaskritah
Svakarmaphalamapnoti svayameva narah sada
133.31
उदात्तकुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा
एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरितः
Udattakulajatiya udattabhijanah sada
Esha dharmo maya prokto vidhatra svayamiritah
133.32
यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः
हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः
Yastu raudrasamacharah sarvasattvabhayankarah
Hastabhyam yadi va padbhyam rajjva dandena va punah
133.33
लोष्टैः स्तम्भैरुपायैर्वा जन्तून्बाधति शोभने
हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव ह
Loshtaih stambhairupayairva jantunbadhati shobhane
Hinsartham nikritipragyah prodvejayati chaiva ha
133.34
उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा
एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते
Upakramati jantunshcha udvegajananah sada
Evanshilasamacharo nirayam pratipadyate
133.35
स चेन्मानुषतां गच्छेद्यदि कालस्य पर्ययात्
बह्वाबाधपरिक्लिष्टे सोऽधमे जायते कुले
Sa chenmanushatam gachchhedyadi kalasya paryayat
Bahvabadhapariklishte sodhame jayate kule
133.36
लोकद्वेष्योऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः
एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु
Lokadveshyodhamah punsam svayam karmakritaih phalaih
Esha devi manushyeshu boddhavyo gyatibandhushu
133.37
अपरः सर्वभूतानि दयावाननुपश्यति
मैत्रदृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः
Aparah sarvabhutani dayavananupashyati
Maitradrishtih pitrisamo nirvairo niyatendriyah
133.38
नोद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा
हस्तपादैः सुनियतैर्विश्वास्यः सर्वजन्तुषु
Nodvejayati bhutani na vihinsayate tatha
Hastapadaih suniyatairvishvasyah sarvajantushu
133.39
न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर्नायुधेन च
उद्वेजयति भूतानि श्लक्ष्णकर्मा दयापरः
Na rajjva na cha dandena na loshtairnayudhena cha
Udvejayati bhutani shlakshnakarma dayaparah
133.40
एवंशीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते
तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत्
Evanshilasamacharah svarge samupajayate
Tatrasau bhavane divye muda vasati devavat
133.41
स चेत्कर्मक्षयान्मर्त्यो मनुष्येषूपजायते
अल्पाबाधो निरीतीकः स जातः सुखमेधते
Sa chetkarmakshayanmartyo manushyeshupajayate
Alpabadho niritikah sa jatah sukhamedhate
133.42
सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः
एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते
Sukhabhagi nirayaso nirudvegah sada narah
Esha devi satam margo badha yatra na vidyate
133.43
उमोवाच
इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः
दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः
Umovacha
Ime manushya drishyante uhapohavisharadah
Gyanavigyanasampannah pragyavantorthakovidah
Dushpragyashchapare deva gyanavigyanavarjitah
133.44
केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान्पुरुषो भवेत्
अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः
एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर
Kena karmavipakena pragyavanpurusho bhavet
Alpapragyo virupaksha katham bhavati manavah
Etam me sanshayam chhinddhi sarvadharmavidam vara
133.45
जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा
नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै
Jatyandhashchapare deva rogartashchapare tatha
Narah klibashcha drishyante karanam bruhi tatra vai
133.46
महेश्वर उवाच
ब्राह्मणान्वेदविदुषः सिद्धान्धर्मविदस्तथा
परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाकुशलं तथा
Maheshvara uvacha
Brahmananvedavidushah siddhandharmavidastatha
Pariprichchhantyaharahah kushalakushalam tatha
133.47
वर्जयन्त्यशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा
लभन्ते स्वर्गतिं नित्यमिह लोके सुखं तथा
Varjayantyashubham karma sevamanah shubham tatha
Labhante svargatim nityamiha loke sukham tatha
133.48
स चेन्मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते
श्रुतं प्रज्ञानुगं चास्य कल्याणमुपजायते
Sa chenmanushatam yati medhavi tatra jayate
Shrutam pragyanugam chasya kalyanamupajayate
133.49
परदारेषु ये मूढाश्चक्षुर्दुष्टं प्रयुञ्जते
तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह
Paradareshu ye mudhashchakshurdushtam prayunjate
Tena dushtasvabhavena jatyandhaste bhavanti ha
133.50
मनसा तु प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम्
रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः
Manasa tu pradushtena nagnam pashyanti ye striyam
Rogartaste bhavantiha nara dushkritakarminah
133.51
ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः
पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वमुपयान्ति ते
Ye tu mudha durachara viyonau maithune ratah
Purusheshu sudushpragyah klibatvamupayanti te
133.52
पशूंश्च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः
प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः
Pashunshcha ye bandhayanti ye chaiva gurutalpagah
Prakirnamaithuna ye cha kliba jayanti te narah
133.53
उमोवाच
सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्यं तथैव च
श्रेयः कुर्वन्नवाप्नोति मानवो देवसत्तम
Umovacha
Savadyam kim nu vai karma niravadyam tathaiva cha
Shreyah kurvannavapnoti manavo devasattama
133.54
महेश्वर उवाच
श्रेयांसं मार्गमातिष्ठन्सदा यः पृच्छते द्विजान्
धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते
Maheshvara uvacha
Shreyansam margamatishthansada yah prichchhate dvijan
Dharmanveshi gunakankshi sa svargam samupashnute
133.55
यदि मानुषतां देवि कदाचित्स निगच्छति
मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस्तत्राभिजायते
Yadi manushatam devi kadachitsa nigachchhati
Medhavi dharanayuktah pragyastatrabhijayate
133.56
एष देवि सतां धर्मो मन्तव्यो भूतिकारकः
नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः
Esha devi satam dharmo mantavyo bhutikarakah
Nrinam hitarthaya tava maya vai samudahritah
133.57
उमोवाच
अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः
ब्राह्मणान्वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम्
Umovacha
Apare svalpavigyana dharmavidveshino narah
Brahmananvedavidusho nechchhanti parisarpitum
133.58
व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धादमपरायणाः
अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः
Vratavanto narah kechichchhraddhadamaparayanah
Avrata bhrashtaniyamastathanye rakshasopamah
133.59
यज्वानश्च तथैवान्ये निर्होमाश्च तथापरे
केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे
Yajvanashcha tathaivanye nirhomashcha tathapare
Kena karmavipakena bhavantiha vadasva me
133.60
महेश्वर उवाच
आगमाल्लोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः
प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः
Maheshvara uvacha
Agamallokadharmanam maryadah purvanirmitah
Pramanyenanuvartante drishyante hi dridhavratah
133.61
अधर्मं धर्ममित्याहुर्ये च मोहवशं गताः
अव्रता नष्टमर्यादास्ते प्रोक्ता ब्रह्मराक्षसाः
Adharmam dharmamityahurye cha mohavasham gatah
Avrata nashtamaryadaste prokta brahmarakshasah
133.62
ते चेत्कालकृतोद्योगात्संभवन्तीह मानुषाः
निर्होमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः
Te chetkalakritodyogatsambhavantiha manushah
Nirhoma nirvashatkaraste bhavanti naradhamah
133.63
एष देवि मया सर्वः संशयच्छेदनाय ते
कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः
Esha devi maya sarvah sanshayachchhedanaya te
Kushalakushalo nrinam vyakhyato dharmasagarah