UtshovChapter 134
134.1
महेश्वर उवाच
परावरज्ञे धर्मज्ञे तपोवननिवासिनि
साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे
Maheshvara uvacha
Paravaragye dharmagye tapovananivasini
Sadhvi subhru sukeshante himavatparvatatmaje
134.2
दक्षे शमदमोपेते निर्ममे धर्मचारिणि
पृच्छामि त्वां वरारोहे पृष्टा वद ममेप्सितम्
Dakshe shamadamopete nirmame dharmacharini
Prichchhami tvam vararohe prishta vada mamepsitam
134.3
सावित्री ब्रह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती
मार्तण्डजस्य धूमोर्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च
Savitri brahmanah sadhvi kaushikasya shachi sati
Martandajasya dhumorna riddhirvaishravanasya cha
134.4
वरुणस्य ततो गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला
रोहिणी शशिनः साध्वी स्वाहा चैव विभावसोः
Varunasya tato gauri suryasya cha suvarchala
Rohini shashinah sadhvi svaha chaiva vibhavasoh
134.5
अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास्ताः पतिदेवताः
पृष्टाश्चोपासिताश्चैव तास्त्वया देवि नित्यशः
Aditih kashyapasyatha sarvastah patidevatah
Prishtashchopasitashchaiva tastvaya devi nityashah
134.6
तेन त्वां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि
स्त्रीधर्मं श्रोतुमिच्छामि त्वयोदाहृतमादितः
Tena tvam pariprichchhami dharmagye dharmavadini
Stridharmam shrotumichchhami tvayodahritamaditah
134.7
सहधर्मचरी मे त्वं समशीला समव्रता
समानसारवीर्या च तपस्तीव्रं कृतं च ते
त्वया ह्युक्तो विशेषेण प्रमाणत्वमुपैष्यति
Sahadharmachari me tvam samashila samavrata
Samanasaravirya cha tapastivram kritam cha te
Tvaya hyukto visheshena pramanatvamupaishyati
134.8
स्त्रियश्चैव विशेषेण स्त्रीजनस्य गतिः सदा
गौर्गां गच्छति सुश्रोणि लोकेष्वेषा स्थितिः सदा
Striyashchaiva visheshena strijanasya gatih sada
Gaurgam gachchhati sushroni lokeshvesha sthitih sada
134.9
मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद्विनिःसृता
सुरकार्यकरी च त्वं लोकसंतानकारिणी
Mama chardham sharirasya mama chardhadvinihsrita
Surakaryakari cha tvam lokasantanakarini
134.10
तव सर्वः सुविदितः स्त्रीधर्मः शाश्वतः शुभे
तस्मादशेषतो ब्रूहि स्त्रीधर्मं विस्तरेण मे
Tava sarvah suviditah stridharmah shashvatah shubhe
Tasmadasheshato bruhi stridharmam vistarena me
134.11
उमोवाच
भगवन्सर्वभूतेश भूतभव्यभवोद्भव
त्वत्प्रभावादियं देव वाक्चैव प्रतिभाति मे
Umovacha
Bhagavansarvabhutesha bhutabhavyabhavodbhava
Tvatprabhavadiyam deva vakchaiva pratibhati me
134.12
इमास्तु नद्यो देवेश सर्वतीर्थोदकैर्युताः
उपस्पर्शनहेतोस्त्वा समीपस्था उपासते
Imastu nadyo devesha sarvatirthodakairyutah
Upasparshanahetostva samipastha upasate
134.13
एताभिः सह संमन्त्र्य प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
प्रभवन्योऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते
Etabhih saha sammantrya pravakshyamyanupurvashah
Prabhavanyonahanvadi sa vai purusha uchyate
134.14
स्त्री च भूतेश सततं स्त्रियमेवानुधावति
मया संमानिताश्चैव भविष्यन्ति सरिद्वराः
Stri cha bhutesha satatam striyamevanudhavati
Maya sammanitashchaiva bhavishyanti saridvarah
134.15
एषा सरस्वती पुण्या नदीनामुत्तमा नदी
प्रथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी
Esha sarasvati punya nadinamuttama nadi
Prathama sarvasaritam nadi sagaragamini
134.16
विपाशा च वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती
शतद्रुर्देविका सिन्धुः कौशिकी गोमती तथा
Vipasha cha vitasta cha chandrabhaga iravati
Shatadrurdevika sindhuh kaushiki gomati tatha
134.17
तथा देवनदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता
गगनाद्गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा
Tatha devanadi cheyam sarvatirthabhisanvrita
Gaganadgam gata devi ganga sarvasaridvara
134.18
इत्युक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा
स्मितपूर्वमिवाभाष्य सर्वास्ताः सरितस्तदा
Ityuktva devadevasya patni dharmabhritam vara
Smitapurvamivabhashya sarvastah saritastada
134.19
अपृच्छद्देवमहिषी स्त्रीधर्मं धर्मवत्सला
स्त्रीधर्मकुशलास्ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः
Aprichchhaddevamahishi stridharmam dharmavatsala
Stridharmakushalasta vai gangadyah saritam varah
134.20
अयं भगवता दत्तः प्रश्नः स्त्रीधर्मसंश्रितः
तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर्वक्तुमिच्छामि शंकरे
Ayam bhagavata dattah prashnah stridharmasanshritah
Tam tu sammantrya yushmabhirvaktumichchhami shankare
134.21
न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्यचित्
दिवि वा सागरगमास्तेन वो मानयाम्यहम्
Na chaikasadhyam pashyami vigyanam bhuvi kasyachit
Divi va sagaragamastena vo manayamyaham
134.22
भीष्म उवाच
एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः
ततो देवनदी गङ्गा नियुक्ता प्रतिपूज्य ताम्
Bhishma uvacha
Evam sarvah sarichchhreshthah prishtah punyatamah shivah
Tato devanadi ganga niyukta pratipujya tam
134.23
बह्वीभिर्बुद्धिभिः स्फीता स्त्रीधर्मज्ञा शुचिस्मिता
शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम्
Bahvibhirbuddhibhih sphita stridharmagya shuchismita
Shailarajasutam devim punya papapaham shivam
134.24
बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा
सस्मितं बहुबुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनमब्रवीत्
Buddhya vinayasampanna sarvagyanavisharada
Sasmitam bahubuddhyadhya ganga vachanamabravit
134.25
धन्याः स्मोऽनुगृहीताः स्मो देवि धर्मपरायणा
या त्वं सर्वजगन्मान्या नदीर्मानयसेऽनघे
Dhanyah smonugrihitah smo devi dharmaparayana
Ya tvam sarvajaganmanya nadirmanayasenaghe
134.26
प्रभवन्पृच्छते यो हि संमानयति वा पुनः
नूनं जनमदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति
Prabhavanprichchhate yo hi sammanayati va punah
Nunam janamadushtatma panditakhyam sa gachchhati
134.27
ज्ञानविज्ञानसंपन्नानूहापोहविशारदान्
प्रवक्तॄन्पृच्छते योऽन्यान्स वै ना पदमर्च्छति
Gyanavigyanasampannanuhapohavisharadan
Pravaktrinprichchhate yonyansa vai na padamarchchhati
134.28
अन्यथा बहुबुद्ध्याढ्यो वाक्यं वदति संसदि
अन्यथैव ह्यहंमानी दुर्बलं वदते वचः
Anyatha bahubuddhyadhyo vakyam vadati sansadi
Anyathaiva hyahammani durbalam vadate vachah
134.29
दिव्यज्ञाने दिवि श्रेष्ठे दिव्यपुण्ये सदोत्थिते
त्वमेवार्हसि नो देवि स्त्रीधर्ममनुशासितुम्
Divyagyane divi shreshthe divyapunye sadotthite
Tvamevarhasi no devi stridharmamanushasitum
134.30
भीष्म उवाच
ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर्गुणैः
प्राह सर्वमशेषेण स्त्रीधर्मं सुरसुन्दरी
Bhishma uvacha
Tatah saradhita devi gangaya bahubhirgunaih
Praha sarvamasheshena stridharmam surasundari
134.31
स्त्रीधर्मो मां प्रति यथा प्रतिभाति यथाविधि
तमहं कीर्तयिष्यामि तथैव प्रथितो भवेत्
Stridharmo mam prati yatha pratibhati yathavidhi
Tamaham kirtayishyami tathaiva prathito bhavet
134.32
स्त्रीधर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः
सहधर्मचरी भर्तुर्भवत्यग्निसमीपतः
Stridharmah purva evayam vivahe bandhubhih kritah
Sahadharmachari bharturbhavatyagnisamipatah
134.33
सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना
अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
Susvabhava suvachana suvritta sukhadarshana
Ananyachitta sumukhi bhartuh sa dharmacharini
134.34
सा भवेद्धर्मपरमा सा भवेद्धर्मभागिनी
देववत्सततं साध्वी या भर्तारं प्रपश्यति
Sa bhaveddharmaparama sa bhaveddharmabhagini
Devavatsatatam sadhvi ya bhartaram prapashyati
134.35
शुश्रूषां परिचारं च देववद्या करोति च
नान्यभावा ह्यविमनाः सुव्रता सुखदर्शना
Shushrusham paricharam cha devavadya karoti cha
Nanyabhava hyavimanah suvrata sukhadarshana
134.36
पुत्रवक्त्रमिवाभीक्ष्णं भर्तुर्वदनमीक्षते
या साध्वी नियताचारा सा भवेद्धर्मचारिणी
Putravaktramivabhikshnam bharturvadanamikshate
Ya sadhvi niyatachara sa bhaveddharmacharini
134.37
श्रुत्वा दंपतिधर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम्
अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
Shrutva dampatidharmam vai sahadharmakritam shubham
Ananyachitta sumukhi bhartuh sa dharmacharini
134.38
परुषाण्यपि चोक्ता या दृष्टा वा क्रूरचक्षुषा
सुप्रसन्नमुखी भर्तुर्या नारी सा पतिव्रता
Parushanyapi chokta ya drishta va krurachakshusha
Suprasannamukhi bharturya nari sa pativrata
134.39
न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नो या निरीक्षते
भर्तृवर्जं वरारोहा सा भवेद्धर्मचारिणी
Na chandrasuryau na tarum punnamno ya nirikshate
Bhartrivarjam vararoha sa bhaveddharmacharini
134.40
दरिद्रं व्याधितं दीनमध्वना परिकर्शितम्
पतिं पुत्रमिवोपास्ते सा नारी धर्मभागिनी
Daridram vyadhitam dinamadhvana parikarshitam
Patim putramivopaste sa nari dharmabhagini
134.41
या नारी प्रयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत्
पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी
Ya nari prayata daksha ya nari putrini bhavet
Patipriya patiprana sa nari dharmabhagini
134.42
शुश्रूषां परिचर्यां च करोत्यविमनाः सदा
सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी
Shushrusham paricharyam cha karotyavimanah sada
Supratita vinita cha sa nari dharmabhagini
134.43
न कामेषु न भोगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा
स्पृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी
Na kameshu na bhogeshu naishvarye na sukhe tatha
Spriha yasya yatha patyau sa nari dharmabhagini
134.44
कल्योत्थानरता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता
सुसंमृष्टक्षया चैव गोशकृत्कृतलेपना
Kalyotthanarata nityam gurushushrushane rata
Susammrishtakshaya chaiva goshakritkritalepana
134.45
अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलिप्रदा
देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह
Agnikaryapara nityam sada pushpabaliprada
Devatatithibhrityanam nirupya patina saha
134.46
शेषान्नमुपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि
तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते
Sheshannamupabhunjana yathanyayam yathavidhi
Tushtapushtajana nityam nari dharmena yujyate
134.47
श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ तोषयन्ती गुणान्विता
मातापितृपरा नित्यं या नारी सा तपोधना
Shvashrushvashurayoh padau toshayanti gunanvita
Matapitripara nityam ya nari sa tapodhana
134.48
ब्राह्मणान्दुर्बलानाथान्दीनान्धकृपणांस्तथा
बिभर्त्यन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी
Brahmanandurbalanathandinandhakripananstatha
Bibhartyannena ya nari sa pativratabhagini
134.49
व्रतं चरति या नित्यं दुश्चरं लघुसत्त्वया
पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी
Vratam charati ya nityam dushcharam laghusattvaya
Patichitta patihita sa pativratabhagini
134.50
पुण्यमेतत्तपश्चैव स्वर्गश्चैष सनातनः
या नारी भर्तृपरमा भवेद्भर्तृव्रता शिवा
Punyametattapashchaiva svargashchaisha sanatanah
Ya nari bhartriparama bhavedbhartrivrata shiva
134.51
पतिर्हि देवो नारीणां पतिर्बन्धुः पतिर्गतिः
पत्या समा गतिर्नास्ति दैवतं वा यथा पतिः
Patirhi devo narinam patirbandhuh patirgatih
Patya sama gatirnasti daivatam va yatha patih
134.52
पतिप्रसादः स्वर्गो वा तुल्यो नार्या न वा भवेत्
अहं स्वर्गं न हीच्छेयं त्वय्यप्रीते महेश्वर
Patiprasadah svargo va tulyo narya na va bhavet
Aham svargam na hichchheyam tvayyaprite maheshvara
134.53
यद्यकार्यमधर्मं वा यदि वा प्राणनाशनम्
पतिर्ब्रूयाद्दरिद्रो वा व्याधितो वा कथंचन
Yadyakaryamadharmam va yadi va prananashanam
Patirbruyaddaridro va vyadhito va kathanchana
134.54
आपन्नो रिपुसंस्थो वा ब्रह्मशापार्दितोऽपि वा
आपद्धर्माननुप्रेक्ष्य तत्कार्यमविशङ्कया
Apanno ripusanstho va brahmashaparditopi va
Apaddharmananuprekshya tatkaryamavishankaya
134.55
एष देव मया प्रोक्तः स्त्रीधर्मो वचनात्तव
या त्वेवंभाविनी नारी सा भवेद्धर्मभागिनी
Esha deva maya proktah stridharmo vachanattava
Ya tvevambhavini nari sa bhaveddharmabhagini
134.56
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तु देवेशः प्रतिपूज्य गिरेः सुताम्
लोकान्विसर्जयामास सर्वैरनुचरैः सह
Bhishma uvacha
Ityuktah sa tu deveshah pratipujya gireh sutam
Lokanvisarjayamasa sarvairanucharaih saha
134.57
ततो ययुर्भूतगणाः सरितश्च यथागतम्
गन्धर्वाप्सरसश्चैव प्रणम्य शिरसा भवम्
Tato yayurbhutaganah saritashcha yathagatam
Gandharvapsarasashchaiva pranamya shirasa bhavam