UtshovChapter 163
163.1
संजय उवाच
ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत्
रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम्
Sanjaya uvacha
Tato duhshasanah kruddhah sahadevamupadravat
Rathavegena tivrena kampayanniva medinim
163.2
तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः
माद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत्
Tasyapatata evashu bhallenamitrakarshanah
Madrisutah shiro yantuh sashirastranamachchhinat
163.3
नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः
हृतोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान्
Nainam duhshasanah sutam napi kashchana sainikah
Hritottamangamashutvatsahadevena buddhavan
163.4
यदा त्वसंगृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम्
ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान्गतचेतसम्
Yada tvasangrihitatvatprayantyashva yathasukham
Tato duhshasanah sutam buddhavangatachetasam
163.5
स हयान्संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः
युयुधे रथिनां श्रेष्ठश्चित्रं लघु च सुष्ठु च
Sa hayansannigrihyajau svayam hayavisharadah
Yuyudhe rathinam shreshthashchitram laghu cha sushthu cha
163.6
तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चैव संयुगे
हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत्
Tadasyapujayankarma sve pare chaiva sanyuge
Hatasutarathenajau vyacharadyadabhitavat
163.7
सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत्
पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः
Sahadevastu tanashvanstikshnairbanairavakirat
Pidyamanah sharaishchashu pradravanste tatastatah
163.8
स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम्
धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मीन्स पुनरुत्सृजत्
Sa rashmishu vishaktatvadutsasarja sharasanam
Dhanusha karma kurvanstu rashminsa punarutsrijat
163.9
छिद्रेषु तेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्
परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत्
Chhidreshu teshu tam banairmadriputrobhyavakirat
Paripsanstvatsutam karnastadantaramavapatat
163.10
वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितैः
आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नन्बाह्वोरुरसि चानदत्
Vrikodarastatah karnam tribhirbhallaih samahitaih
Akarnapurnairabhyaghnanbahvorurasi chanadat
163.11
संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगः
तदभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा
Sannyavartata tam karnah sanghattita ivoragah
Tadabhuttumulam yuddham bhimaradheyayostada
163.12
तौ वृषाविव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनावुभौ
वेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततुः
Tau vrishaviva sankruddhau vivrittanayanavubhau
Vegena mahatanyonyam sanrabdhavabhipetatuh
163.13
अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः
अभिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत
Abhisanshlishtayostatra tayorahavashaundayoh
Abhinnasharapatatvadgadayuddhamavartata
163.14
गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम्
बिभेदाशु तदा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Gadaya bhimasenastu karnasya rathakubaram
Bibhedashu tada rajanstadadbhutamivabhavat
163.15
ततो भीमस्य राधेयो गदामादाय वीर्यवान्
अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्
Tato bhimasya radheyo gadamadaya viryavan
Avasrijadrathe tam tu bibheda gadaya gadam
163.16
ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम्
तां शरैर्दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः
प्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत्
Tato bhimah punargurvim chikshepadhirathergadam
Tam sharairdashabhih karnah supunkhaih susamahitaih
Pratyavidhyatpunashchanyaih sa bhimam punaravrajat
163.17
तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः
पपात सारथिश्चास्य मुमोह गदया हतः
Tasyah pratinipatena bhimasya vipulo dhvajah
Papata sarathishchasya mumoha gadaya hatah
163.18
स कर्णे सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्छितः
ध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत
Sa karne sayakanashtau vyasrijatkrodhamurchhitah
Dhvaje sharasane chaiva sharavape cha bharata
163.19
ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः
ऋष्यवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी
Tatah punastu radheyo hayanasya ratheshubhih
Rishyavarnanjaghanashu tathobhau parshnisarathi
163.20
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम्
हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामदरिंदमः
Sa vipannaratho bhimo nakulasyapluto ratham
Hariryatha gireh shringam samakramadarindamah
163.21
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ
आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि
Tatha dronarjunau chitramayudhyetam maharathau
Acharyashishyau rajendra kritapraharanau yudhi
163.22
लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च
मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च
Laghusandhanayogabhyam rathayoshcha ranena cha
Mohayantau manushyanam chakshunshi cha manansi cha
163.23
उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथा
अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस्तद्युद्धं गुरुशिष्ययोः
Uparamanta te sarve yodhasmakam pare tatha
Adrishtapurvam pashyantastadyuddham gurushishyayoh
163.24
विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्यतः
अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुः
पराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्तं सुविस्मिताः
Vichitranpritanamadhye rathamarganudiryatah
Anyonyamapasavyam cha kartum virau tadaishatuh
Parakramam tayoryodha dadrishustam suvismitah
163.25
तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत्
आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोरिव
Tayoh samabhavadyuddham dronapandavayormahat
Amishartham maharaja gagane shyenayoriva
163.26
यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया
तत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः
Yadyachchakara dronastu kuntiputrajigishaya
Tattatpratijaghanashu prahasanstasya pandavah
163.27
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणे
ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः
Yada drono na shaknoti pandavasya visheshane
Tatah pradushchakarastramastramargavisharadah
163.28
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम्
मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनंजयः
Aindram pashupatam tvashtram vayavyamatha varunam
Muktam muktam dronachapattajjaghana dhananjayah
163.29
अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः
ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत्
Astranyastrairyada tasya vidhivaddhanti pandavah
Tatostraih paramairdivyairdronah parthamavakirat
163.30
यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया
तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत्तत्स कुरुतेऽर्जुनः
Yadyadastram sa parthaya prayunkte vijigishaya
Tasyastrasya vighatartham tattatsa kuruterjunah
163.31
स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि
अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्
Sa vadhyamaneshvastreshu divyeshvapi yathavidhi
Arjunenarjunam drono manasaivabhyapujayat
163.32
मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामपि भारत
तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः
Mene chatmanamadhikam prithivyamapi bharata
Tena shishyena sarvebhyah shastravidbhyah samantatah
163.33
वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्
यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन्
Varyamanastu parthena tatha madhye mahatmanam
Yatamanorjunam pritya pratyavarayadutsmayan
163.34
ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः
ऋषयः सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया
Tatontarikshe devashcha gandharvashcha sahasrashah
Rishayah siddhasanghashcha vyatishthanta didrikshaya
163.35
तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम्
श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा
Tadapsarobhirakirnam yaksharakshasasankulam
Shrimadakashamabhavadbhuyo meghakulam yatha
163.36
तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः
द्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः
विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश
Tatra smantarhita vacho vyacharanta punah punah
Dronasya stavasanyuktah parthasya cha mahatmanah
Visrijyamaneshvastreshu jvalayatsu disho dasha
163.37
नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम्
न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवमिदं परम्
विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्
Naivedam manusham yuddham nasuram na cha rakshasam
Na daivam na cha gandharvam brahmam dhruvamidam param
Vichitramidamashcharyam na no drishtam na cha shrutam
163.38
अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः
नानयोरन्तरं द्रष्टुं शक्यमस्त्रेण केनचित्
Ati pandavamacharyo dronam chapyati pandavah
Nanayorantaram drashtum shakyamastrena kenachit
163.39
यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना
तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते
Yadi rudro dvidhakritya yudhyetatmanamatmana
Tatra shakyopama kartumanyatra tu na vidyate
163.40
ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे
शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे
Gyanamekasthamacharye gyanam yogashcha pandave
Shauryamekasthamacharye balam shauryam cha pandave
163.41
नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैः
इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्
Nemau shakyau maheshvasau rane kshepayitum paraih
Ichchhamanau punarimau hanyetam samaram jagat
163.42
इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ
अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः
Ityabruvanmaharaja drishtva tau purusharshabhau
Antarhitani bhutani prakashani cha sanghashah
163.43
ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः
संतापयन्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च
Tato drono brahmamastram pradushchakre mahamatih
Santapayanrane partham bhutanyantarhitani cha
163.44
ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा
ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः
Tatashchachala prithivi saparvatavanadruma
Vavau cha vishamo vayuh sagarashchapi chukshubhuh
163.45
ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोः
सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना
Tatastraso mahanasitkurupandavasenayoh
Sarvesham chaiva bhutanamudyatestre mahatmana
163.46
ततः पार्थोऽप्यसंभ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान्
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्
Tatah parthopyasambhrantastadastram pratijaghnivan
Brahmastrenaiva rajendra tatah sarvamashishamat
163.47
यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा
ततः संकुलयुद्धेन तद्युद्धं व्यकुलीकृतम्
Yada na gamyate param tayoranyatarasya va
Tatah sankulayuddhena tadyuddham vyakulikritam
163.48
नाज्ञायत ततः किंचित्पुनरेव विशां पते
प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्मृधे
Nagyayata tatah kinchitpunareva visham pate
Pravritte tumule yuddhe dronapandavayormridhe
163.49
शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे
न स्म संपतते कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा
Sharajalaih samakirne meghajalairivambare
Na sma sampatate kashchidantarikshacharastada