UtshovChapter 164
164.1
संजय उवाच
तस्मिंस्तथा वर्तमाने नराश्वगजसंक्षये
दुःशासनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत्
Sanjaya uvacha
Tasminstatha vartamane narashvagajasankshaye
Duhshasano maharaja dhrishtadyumnamayodhayat
164.2
स तु रुक्मरथासक्तो दुःशासनशरार्दितः
अमर्षात्तव पुत्रस्य शरैर्वाहानवाकिरत्
Sa tu rukmarathasakto duhshasanashararditah
Amarshattava putrasya sharairvahanavakirat
164.3
क्षणेन स रथस्तस्य सध्वजः सहसारथिः
नादृश्यत महाराज पार्षतस्य शरैश्चितः
Kshanena sa rathastasya sadhvajah sahasarathih
Nadrishyata maharaja parshatasya sharaishchitah
164.4
दुःशासनस्तु राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्य महात्मनः
नाशकत्प्रमुखे स्थातुं शरजालप्रपीडितः
Duhshasanastu rajendra panchalyasya mahatmanah
Nashakatpramukhe sthatum sharajalaprapiditah
164.5
स तु दुःशासनं बाणैर्विमुखीकृत्य पार्षतः
किरञ्शरसहस्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद्रणे
Sa tu duhshasanam banairvimukhikritya parshatah
Kiransharasahasrani dronamevabhyayadrane
164.6
प्रत्यपद्यत हार्दिक्यः कृतवर्मा तदन्तरम्
सोदर्याणां त्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन्
Pratyapadyata hardikyah kritavarma tadantaram
Sodaryanam trayashchaiva ta enam paryavarayan
164.7
तं यमौ पृष्ठतोऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुषर्षभौ
द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम्
Tam yamau prishthatonvaitam rakshantau purusharshabhau
Dronayabhimukham yantam dipyamanamivanalam
164.8
संप्रहारमकुर्वंस्ते सर्वे सप्त महारथाः
अमर्षिताः सत्त्ववन्तः कृत्वा मरणमग्रतः
Sampraharamakurvanste sarve sapta maharathah
Amarshitah sattvavantah kritva maranamagratah
164.9
शुद्धात्मानः शुद्धवृत्ता राजन्स्वर्गपुरस्कृताः
आर्यं युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीषवः
Shuddhatmanah shuddhavritta rajansvargapuraskritah
Aryam yuddhamakurvanta parasparajigishavah
164.10
शुक्लाभिजनकर्माणो मतिमन्तो जनाधिपाः
धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेक्षन्तो गतिमुत्तमाम्
Shuklabhijanakarmano matimanto janadhipah
Dharmayuddhamayudhyanta prekshanto gatimuttamam
164.11
न तत्रासीदधर्मिष्ठमशस्त्रं युद्धमेव च
नात्र कर्णी न नालीको न लिप्तो न च वस्तकः
Na tatrasidadharmishthamashastram yuddhameva cha
Natra karni na naliko na lipto na cha vastakah
164.12
न सूची कपिशो नात्र न गवास्थिर्गजास्थिकः
इषुरासीन्न संश्लिष्टो न पूतिर्न च जिह्मगः
Na suchi kapisho natra na gavasthirgajasthikah
Ishurasinna sanshlishto na putirna cha jihmagah
164.13
ऋजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन्
सुयुद्धेन पराँल्लोकानीप्सन्तः कीर्तिमेव च
Rijunyeva vishuddhani sarve shastranyadharayan
Suyuddhena paranllokanipsantah kirtimeva cha
164.14
तदासीत्तुमुलं युद्धं सर्वदोषविवर्जितम्
चतुर्णां तव योधानां तैस्त्रिभिः पाण्डवैः सह
Tadasittumulam yuddham sarvadoshavivarjitam
Chaturnam tava yodhanam taistribhih pandavaih saha
164.15
धृष्टद्युम्नस्तु तान्हित्वा तव राजन्रथर्षभान्
यमाभ्यां वारितान्दृष्ट्वा शीघ्रास्त्रो द्रोणमभ्ययात्
Dhrishtadyumnastu tanhitva tava rajanratharshabhan
Yamabhyam varitandrishtva shighrastro dronamabhyayat
164.16
निवारितास्तु ते वीरास्तयोः पुरुषसिंहयोः
समसज्जन्त चत्वारो वाताः पर्वतयोरिव
Nivaritastu te virastayoh purushasinhayoh
Samasajjanta chatvaro vatah parvatayoriva
164.17
द्वाभ्यां द्वाभ्यां यमौ सार्धं रथाभ्यां रथपुंगवौ
समासक्तौ ततो द्रोणं धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत
Dvabhyam dvabhyam yamau sardham rathabhyam rathapungavau
Samasaktau tato dronam dhrishtadyumnobhyavartata
164.18
दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं व्रजन्तं युद्धदुर्मदम्
यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत्
Drishtva dronaya panchalyam vrajantam yuddhadurmadam
Yamabhyam tanshcha sansaktanstadantaramupadravat
164.19
दुर्योधनो महाराज किरञ्शोणितभोजनान्
तं सात्यकिः शीघ्रतरं पुनरेवाभ्यवर्तत
Duryodhano maharaja kiranshonitabhojanan
Tam satyakih shighrataram punarevabhyavartata
164.20
तौ परस्परमासाद्य समीपे कुरुमाधवौ
हसमानौ नृशार्दूलावभीतौ समगच्छताम्
Tau parasparamasadya samipe kurumadhavau
Hasamanau nrishardulavabhitau samagachchhatam
164.21
बाल्ये वृत्तानि सर्वाणि प्रीयमाणौ विचिन्त्य तौ
अन्योन्यं प्रेक्षमाणौ च हसमानौ पुनः पुनः
Balye vrittani sarvani priyamanau vichintya tau
Anyonyam prekshamanau cha hasamanau punah punah
164.22
अथ दुर्योधनो राजा सात्यकिं प्रत्यभाषत
प्रियं सखायं सततं गर्हयन्वृत्तमात्मनः
Atha duryodhano raja satyakim pratyabhashata
Priyam sakhayam satatam garhayanvrittamatmanah
164.23
धिक्क्रोधं धिक्सखे लोभं धिङ्मोहं धिगमर्षितम्
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम्
Dhikkrodham dhiksakhe lobham dhinmoham dhigamarshitam
Dhigastu kshatramacharam dhigastu balamaurasam
164.24
यत्त्वं मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुंगव
त्वं हि प्राणैः प्रियतरो ममाहं च सदा तव
Yattvam mamabhisandhatse tvam chaham shinipungava
Tvam hi pranaih priyataro mamaham cha sada tava
164.25
स्मरामि तानि सर्वाणि बाल्ये वृत्तानि यानि नौ
तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नौ रणाजिरे
किमन्यत्क्रोधलोभाभ्यां युध्यामि त्वाद्य सात्वत
Smarami tani sarvani balye vrittani yani nau
Tani sarvani jirnani sampratam nau ranajire
Kimanyatkrodhalobhabhyam yudhyami tvadya satvata
164.26
तं तथावादिनं राजन्सात्यकिः प्रत्यभाषत
प्रहसन्विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित्
Tam tathavadinam rajansatyakih pratyabhashata
Prahasanvishikhanstikshnanudyamya paramastravit
164.27
नेयं सभा राजपुत्र न चाचार्यनिवेशनम्
यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन्समागतैः
Neyam sabha rajaputra na chacharyaniveshanam
Yatra kriditamasmabhistada rajansamagataih
164.28
दुर्योधन उवाच
क्व सा क्रीडा गतास्माकं बाल्ये वै शिनिपुंगव
क्व च युद्धमिदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः
Duryodhana uvacha
Kva sa krida gatasmakam balye vai shinipungava
Kva cha yuddhamidam bhuyah kalo hi duratikramah
164.29
किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया
यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात्समागताः
Kim nu no vidyate krityam dhanena dhanalipsaya
Yatra yudhyamahe sarve dhanalobhatsamagatah
164.30
संजय उवाच
तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवोऽब्रवीत्
एवंवृत्तं सदा क्षत्रं यद्धन्तीह गुरूनपि
Sanjaya uvacha
Tam tathavadinam tatra rajanam madhavobravit
Evanvrittam sada kshatram yaddhantiha gurunapi
164.31
यदि तेऽहं प्रियो राजञ्जहि मां मा चिरं कृथाः
त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान्गच्छेयं भरतर्षभ
Yadi teham priyo rajanjahi mam ma chiram krithah
Tvatkrite sukritanllokangachchheyam bharatarshabha
164.32
या ते शक्तिर्बलं चैव तत्क्षिप्रं मयि दर्शय
नेच्छाम्येतदहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत्
Ya te shaktirbalam chaiva tatkshipram mayi darshaya
Nechchhamyetadaham drashtum mitranam vyasanam mahat
164.33
इत्येवं व्यक्तमाभाष्य प्रतिभाष्य च सात्यकिः
अभ्ययात्तूर्णमव्यग्रो निरपेक्षो विशां पते
Ityevam vyaktamabhashya pratibhashya cha satyakih
Abhyayatturnamavyagro nirapeksho visham pate
164.34
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य प्रत्यगृह्णात्तवात्मजः
शरैश्चावाकिरद्राजञ्शैनेयं तनयस्तव
Tamayantamabhiprekshya pratyagrihnattavatmajah
Sharaishchavakiradrajanshaineyam tanayastava
164.35
ततः प्रववृते युद्धं कुरुमाधवसिंहयोः
अन्योन्यं क्रुद्धयोर्घोरं यथा द्विरदसिंहयोः
Tatah pravavrite yuddham kurumadhavasinhayoh
Anyonyam kruddhayorghoram yatha dviradasinhayoh
164.36
ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः सात्वतं युद्धदुर्मदम्
दुर्योधनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्निशितैः शरैः
Tatah purnayatotsrishtaih satvatam yuddhadurmadam
Duryodhanah pratyavidhyaddashabhirnishitaih sharaih
164.37
तं सात्यकिः प्रत्यविध्यत्तथैव दशभिः शरैः
पञ्चाशता पुनश्चाजौ त्रिंशता दशभिश्च ह
Tam satyakih pratyavidhyattathaiva dashabhih sharaih
Panchashata punashchajau trinshata dashabhishcha ha
164.38
तस्य संदधतश्चेषून्संहितेषुं च कार्मुकम्
अच्छिनत्सात्यकिस्तूर्णं शरैश्चैवाभ्यवीवृषत्
Tasya sandadhatashcheshunsanhiteshum cha karmukam
Achchhinatsatyakisturnam sharaishchaivabhyavivrishat
164.39
स गाढविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाद्रथान्तरम्
दुर्योधनो महाराज दाशार्हशरपीडितः
Sa gadhaviddho vyathitah pratyapayadrathantaram
Duryodhano maharaja dasharhasharapiditah
164.40
समाश्वस्य तु पुत्रस्ते सात्यकिं पुनरभ्ययात्
विसृजन्निषुजालानि युयुधानरथं प्रति
Samashvasya tu putraste satyakim punarabhyayat
Visrijannishujalani yuyudhanaratham prati
164.41
तथैव सात्यकिर्बाणान्दुर्योधनरथं प्रति
प्रततं व्यसृजद्राजंस्तत्संकुलमवर्तत
Tathaiva satyakirbananduryodhanaratham prati
Pratatam vyasrijadrajanstatsankulamavartata
164.42
तत्रेषुभिः क्षिप्यमाणैः पतद्भिश्च समन्ततः
अग्नेरिव महाकक्षे शब्दः समभवन्महान्
Tatreshubhih kshipyamanaih patadbhishcha samantatah
Agneriva mahakakshe shabdah samabhavanmahan
164.43
तत्राभ्यधिकमालक्ष्य माधवं रथसत्तमम्
क्षिप्रमभ्यपतत्कर्णः परीप्संस्तनयं तव
Tatrabhyadhikamalakshya madhavam rathasattamam
Kshipramabhyapatatkarnah paripsanstanayam tava
164.44
न तु तं मर्षयामास भीमसेनो महाबलः
अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विसृजन्सायकान्बहून्
Na tu tam marshayamasa bhimaseno mahabalah
Abhyayattvaritah karnam visrijansayakanbahun
164.45
तस्य कर्णः शितान्बाणान्प्रतिहन्य हसन्निव
धनुः शरांश्च चिच्छेद सूतं चाभ्यहनच्छरैः
Tasya karnah shitanbananpratihanya hasanniva
Dhanuh sharanshcha chichchheda sutam chabhyahanachchharaih
164.46
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामादाय पाण्डवः
ध्वजं धनुश्च सूतं च संममर्दाहवे रिपोः
Bhimasenastu sankruddho gadamadaya pandavah
Dhvajam dhanushcha sutam cha sammamardahave ripoh
164.47
अमृष्यमाणः कर्णस्तु भीमसेनमयुध्यत
विविधैरिषुजालैश्च नानाशस्त्रैश्च संयुगे
Amrishyamanah karnastu bhimasenamayudhyata
Vividhairishujalaishcha nanashastraishcha sanyuge
164.48
संकुले वर्तमाने तु राजा धर्मसुतोऽब्रवीत्
पाञ्चालानां नरव्याघ्रान्मत्स्यानां च नरर्षभान्
Sankule vartamane tu raja dharmasutobravit
Panchalanam naravyaghranmatsyanam cha nararshabhan
164.49
ये नः प्राणाः शिरो ये नो ये नो योधा महाबलाः
त एते धार्तराष्ट्रेषु विषक्ताः पुरुषर्षभाः
Ye nah pranah shiro ye no ye no yodha mahabalah
Ta ete dhartarashtreshu vishaktah purusharshabhah
164.50
किं तिष्ठत यथा मूढाः सर्वे विगतचेतसः
तत्र गच्छत यत्रैते युध्यन्ते मामका रथाः
Kim tishthata yatha mudhah sarve vigatachetasah
Tatra gachchhata yatraite yudhyante mamaka rathah
164.51
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य सर्व एव गतज्वराः
जयन्तो वध्यमाना वा गतिमिष्टां गमिष्यथ
Kshatradharmam puraskritya sarva eva gatajvarah
Jayanto vadhyamana va gatimishtam gamishyatha
164.52
जित्वा च बहुभिर्यज्ञैर्यक्ष्यध्वं भूरिदक्षिणैः
हता वा देवसाद्भूत्वा लोकान्प्राप्स्यथ पुष्कलान्
Jitva cha bahubhiryagyairyakshyadhvam bhuridakshinaih
Hata va devasadbhutva lokanprapsyatha pushkalan
164.53
ते राज्ञा चोदिता वीरा योत्स्यमाना महारथाः
चतुर्धा वहिनीं कृत्वा त्वरिता द्रोणमभ्ययुः
Te ragya chodita vira yotsyamana maharathah
Chaturdha vahinim kritva tvarita dronamabhyayuh
164.54
पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्बहुभिः शरैः
भीमसेनपुरोगाश्च एकतः पर्यवारयन्
Panchalastvekato dronamabhyaghnanbahubhih sharaih
Bhimasenapurogashcha ekatah paryavarayan
164.55
आसंस्तु पाण्डुपुत्राणां त्रयोऽजिह्मा महारथाः
यमौ च भीमसेनश्च प्राक्रोशन्त धनंजयम्
Asanstu panduputranam trayojihma maharathah
Yamau cha bhimasenashcha prakroshanta dhananjayam
164.56
अभिद्रवार्जुन क्षिप्रं कुरून्द्रोणादपानुद
तत एनं हनिष्यन्ति पाञ्चाला हतरक्षिणम्
Abhidravarjuna kshipram kurundronadapanuda
Tata enam hanishyanti panchala hatarakshinam
164.57
कौरवेयांस्ततः पार्थः सहसा समुपाद्रवत्
पाञ्चालानेव तु द्रोणो धृष्टद्युम्नपुरोगमान्
Kauraveyanstatah parthah sahasa samupadravat
Panchalaneva tu drono dhrishtadyumnapurogaman
164.58
पाञ्चालानां ततो द्रोणोऽप्यकरोत्कदनं महत्
यथा क्रुद्धो रणे शक्रो दानवानां क्षयं पुरा
Panchalanam tato dronopyakarotkadanam mahat
Yatha kruddho rane shakro danavanam kshayam pura
164.59
द्रोणास्त्रेण महाराज वध्यमानाः परे युधि
नात्रसन्त रणे द्रोणात्सत्त्ववन्तो महारथाः
Dronastrena maharaja vadhyamanah pare yudhi
Natrasanta rane dronatsattvavanto maharathah
164.60
वध्यमाना महाराज पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा
द्रोणमेवाभ्ययुर्युद्धे मोहयन्तो महारथम्
Vadhyamana maharaja panchalah srinjayastatha
Dronamevabhyayuryuddhe mohayanto maharatham
164.61
तेषां तूत्साद्यमानानां पाञ्चालानां समन्ततः
अभवद्भैरवो नादो वध्यतां शरशक्तिभिः
Tesham tutsadyamananam panchalanam samantatah
Abhavadbhairavo nado vadhyatam sharashaktibhih
164.62
वध्यमानेषु संग्रामे पाञ्चालेषु महात्मना
उदीर्यमाणे द्रोणास्त्रे पाण्डवान्भयमाविशत्
Vadhyamaneshu sangrame panchaleshu mahatmana
Udiryamane dronastre pandavanbhayamavishat
164.63
दृष्ट्वाश्वनरसंघानां विपुलं च क्षयं युधि
पाण्डवेया महाराज नाशंसुर्विजयं तदा
Drishtvashvanarasanghanam vipulam cha kshayam yudhi
Pandaveya maharaja nashansurvijayam tada
164.64
कच्चिद्द्रोणो न नः सर्वान्क्षपयेत्परमास्त्रवित्
समिद्धः शिशिरापाये दहन्कक्षमिवानलः
Kachchiddrono na nah sarvankshapayetparamastravit
Samiddhah shishirapaye dahankakshamivanalah
164.65
न चैनं संयुगे कश्चित्समर्थः प्रतिवीक्षितुम्
न चैनमर्जुनो जातु प्रतियुध्येत धर्मवित्
Na chainam sanyuge kashchitsamarthah prativikshitum
Na chainamarjuno jatu pratiyudhyeta dharmavit
164.66
त्रस्तान्कुन्तीसुतान्दृष्ट्वा द्रोणसायकपीडितान्
मतिमाञ्श्रेयसे युक्तः केशवोऽर्जुनमब्रवीत्
Trastankuntisutandrishtva dronasayakapiditan
Matimanshreyase yuktah keshavorjunamabravit
164.67
नैष युद्धेन संग्रामे जेतुं शक्यः कथंचन
अपि वृत्रहणा युद्धे रथयूथपयूथपः
Naisha yuddhena sangrame jetum shakyah kathanchana
Api vritrahana yuddhe rathayuthapayuthapah
164.68
आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डव
यथा वः संयुगे सर्वान्न हन्याद्रुक्मवाहनः
Asthiyatam jaye yogo dharmamutsrijya pandava
Yatha vah sanyuge sarvanna hanyadrukmavahanah
164.69
अश्वत्थाम्नि हते नैष युध्येदिति मतिर्मम
तं हतं संयुगे कश्चिदस्मै शंसतु मानवः
Ashvatthamni hate naisha yudhyediti matirmama
Tam hatam sanyuge kashchidasmai shansatu manavah
164.70
एतन्नारोचयद्राजन्कुन्तीपुत्रो धनंजयः
अन्ये त्वरोचयन्सर्वे कृच्छ्रेण तु युधिष्ठिरः
Etannarochayadrajankuntiputro dhananjayah
Anye tvarochayansarve krichchhrena tu yudhishthirah
164.71
ततो भीमो महाबाहुरनीके स्वे महागजम्
जघान गदया राजन्नश्वत्थामानमित्युत
Tato bhimo mahabahuranike sve mahagajam
Jaghana gadaya rajannashvatthamanamityuta
164.72
भीमसेनस्तु सव्रीडमुपेत्य द्रोणमाहवे
अश्वत्थामा हत इति शब्दमुच्चैश्चकार ह
Bhimasenastu savridamupetya dronamahave
Ashvatthama hata iti shabdamuchchaishchakara ha
164.73
अश्वत्थामेति हि गजः ख्यातो नाम्ना हतोऽभवत्
कृत्वा मनसि तं भीमो मिथ्या व्याहृतवांस्तदा
Ashvatthameti hi gajah khyato namna hatobhavat
Kritva manasi tam bhimo mithya vyahritavanstada
164.74
भीमसेनवचः श्रुत्वा द्रोणस्तत्परमप्रियम्
मनसा सन्नगात्रोऽभूद्यथा सैकतमम्भसि
Bhimasenavachah shrutva dronastatparamapriyam
Manasa sannagatrobhudyatha saikatamambhasi
164.75
शङ्कमानः स तन्मिथ्या वीर्यज्ञः स्वसुतस्य वै
हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत
Shankamanah sa tanmithya viryagyah svasutasya vai
Hatah sa iti cha shrutva naiva dhairyadakampata
164.76
स लब्ध्वा चेतनां द्रोणः क्षणेनैव समाश्वसत्
अनुचिन्त्यात्मनः पुत्रमविषह्यमरातिभिः
Sa labdhva chetanam dronah kshanenaiva samashvasat
Anuchintyatmanah putramavishahyamaratibhih
164.77
स पार्षतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मृत्युमात्मनः
अवाकिरत्सहस्रेण तीक्ष्णानां कङ्कपत्रिणाम्
Sa parshatamabhidrutya jighansurmrityumatmanah
Avakiratsahasrena tikshnanam kankapatrinam
164.78
तं वै विंशतिसाहस्राः पाञ्चालानां नरर्षभाः
तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतो व्यकिरञ्शरैः
Tam vai vinshatisahasrah panchalanam nararshabhah
Tatha charantam sangrame sarvato vyakiransharaih
164.79
ततः प्रादुष्करोद्द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं परंतपः
वधाय तेषां शूराणां पाञ्चालानाममर्षितः
Tatah pradushkaroddrono brahmamastram parantapah
Vadhaya tesham shuranam panchalanamamarshitah
164.80
ततो व्यरोचत द्रोणो विनिघ्नन्सर्वसोमकान्
शिरांस्यपातयच्चापि पाञ्चालानां महामृधे
तथैव परिघाकारान्बाहून्कनकभूषणान्
Tato vyarochata drono vinighnansarvasomakan
Shiransyapatayachchapi panchalanam mahamridhe
Tathaiva parighakaranbahunkanakabhushanan
164.81
ते वध्यमानाः समरे भारद्वाजेन पार्थिवाः
मेदिन्यामन्वकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः
Te vadhyamanah samare bharadvajena parthivah
Medinyamanvakiryanta vatanunna iva drumah
164.82
कुञ्जराणां च पततां हयौघानां च भारत
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
Kunjaranam cha patatam hayaughanam cha bharata
Agamyarupa prithivi mansashonitakardama
164.83
हत्वा विंशतिसाहस्रान्पाञ्चालानां रथव्रजान्
अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Hatva vinshatisahasranpanchalanam rathavrajan
Atishthadahave drono vidhumogniriva jvalan
164.84
तथैव च पुनः क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान्
वसुदानस्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्
Tathaiva cha punah kruddho bharadvajah pratapavan
Vasudanasya bhallena shirah kayadapaharat
164.85
पुनः पञ्चशतान्मत्स्यान्षट्सहस्रांश्च सृञ्जयान्
हस्तिनामयुतं हत्वा जघानाश्वायुतं पुनः
Punah panchashatanmatsyanshatsahasranshcha srinjayan
Hastinamayutam hatva jaghanashvayutam punah
164.86
क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमवस्थितम्
ऋषयोऽभ्यागमंस्तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः
Kshatriyanamabhavaya drishtva dronamavasthitam
Rishayobhyagamansturnam havyavahapurogamah
164.87
विश्वामित्रो जमदग्निर्भारद्वाजोऽथ गौतमः
वसिष्ठः कश्यपोऽत्रिश्च ब्रह्मलोकं निनीषवः
Vishvamitro jamadagnirbharadvajotha gautamah
Vasishthah kashyapotrishcha brahmalokam ninishavah
164.88
सिकताः पृश्नयो गर्गा बालखिल्या मरीचिपाः
भृगवोऽङ्गिरसश्चैव सूक्ष्माश्चान्ये महर्षयः
Sikatah prishnayo garga balakhilya marichipah
Bhrigavongirasashchaiva sukshmashchanye maharshayah
164.89
त एनमब्रुवन्सर्वे द्रोणमाहवशोभिनम्
अधर्मतः कृतं युद्धं समयो निधनस्य ते
Ta enamabruvansarve dronamahavashobhinam
Adharmatah kritam yuddham samayo nidhanasya te
164.90
न्यस्यायुधं रणे द्रोण समेत्यास्मानवस्थितान्
नातः क्रूरतरं कर्म पुनः कर्तुं त्वमर्हसि
Nyasyayudham rane drona sametyasmanavasthitan
Natah krurataram karma punah kartum tvamarhasi
164.91
वेदवेदाङ्गविदुषः सत्यधर्मपरस्य च
ब्राह्मणस्य विशेषेण तवैतन्नोपपद्यते
Vedavedangavidushah satyadharmaparasya cha
Brahmanasya visheshena tavaitannopapadyate
164.92
न्यस्यायुधममोघेषो तिष्ठ वर्त्मनि शाश्वते
परिपूर्णश्च कालस्ते वस्तुं लोकेऽद्य मानुषे
Nyasyayudhamamoghesho tishtha vartmani shashvate
Paripurnashcha kalaste vastum lokedya manushe
164.93
इति तेषां वचः श्रुत्वा भीमसेनवचश्च तत्
धृष्टद्युम्नं च संप्रेक्ष्य रणे स विमनाभवत्
Iti tesham vachah shrutva bhimasenavachashcha tat
Dhrishtadyumnam cha samprekshya rane sa vimanabhavat
164.94
स दह्यमानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मनः
Sa dahyamano vyathitah kuntiputram yudhishthiram
Ahatam va hatam veti paprachchha sutamatmanah
164.95
स्थिरा बुद्धिर्हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेऽनृतम्
त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थे कथंचन
Sthira buddhirhi dronasya na partho vakshyatenritam
Trayanamapi lokanamaishvaryarthe kathanchana
164.96
तस्मात्तं परिपप्रच्छ नान्यं कंचिद्विशेषतः
तस्मिंस्तस्य हि सत्याशा बाल्यात्प्रभृति पाण्डवे
Tasmattam paripaprachchha nanyam kanchidvisheshatah
Tasminstasya hi satyasha balyatprabhriti pandave
164.97
ततो निष्पाण्डवामुर्वीं करिष्यन्तं युधां पतिम्
द्रोणं ज्ञात्वा धर्मराजं गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत्
Tato nishpandavamurvim karishyantam yudham patim
Dronam gyatva dharmarajam govindo vyathitobravit
164.98
यद्यर्धदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः
सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैष्यति
Yadyardhadivasam drono yudhyate manyumasthitah
Satyam bravimi te sena vinasham samupaishyati
164.99
स भवांस्त्रातु नो द्रोणात्सत्याज्ज्यायोऽनृतं भवेत्
अनृतं जीवितस्यार्थे वदन्न स्पृश्यतेऽनृतैः
Sa bhavanstratu no dronatsatyajjyayonritam bhavet
Anritam jivitasyarthe vadanna sprishyatenritaih
164.100
तयोः संवदतोरेवं भीमसेनोऽब्रवीदिदम्
श्रुत्वैव तं महाराज वधोपायं महात्मनः
Tayoh sanvadatorevam bhimasenobravididam
Shrutvaiva tam maharaja vadhopayam mahatmanah
164.101
गाहमानस्य ते सेनां मालवस्येन्द्रवर्मणः
अश्वत्थामेति विख्यातो गजः शक्रगजोपमः
Gahamanasya te senam malavasyendravarmanah
Ashvatthameti vikhyato gajah shakragajopamah
164.102
निहतो युधि विक्रम्य ततोऽहं द्रोणमब्रुवम्
अश्वत्थामा हतो ब्रह्मन्निवर्तस्वाहवादिति
Nihato yudhi vikramya tatoham dronamabruvam
Ashvatthama hato brahmannivartasvahavaditi
164.103
नूनं नाश्रद्दधद्वाक्यमेष मे पुरुषर्षभः
स त्वं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः
Nunam nashraddadhadvakyamesha me purusharshabhah
Sa tvam govindavakyani manayasva jayaishinah
164.104
द्रोणाय निहतं शंस राजञ्शारद्वतीसुतम्
त्वयोक्तो नैष युध्येत जातु राजन्द्विजर्षभः
सत्यवान्हि नृलोकेऽस्मिन्भवान्ख्यातो जनाधिप
Dronaya nihatam shansa rajansharadvatisutam
Tvayokto naisha yudhyeta jatu rajandvijarshabhah
Satyavanhi nrilokesminbhavankhyato janadhipa
164.105
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णवाक्यप्रचोदितः
भावित्वाच्च महाराज वक्तुं समुपचक्रमे
Tasya tadvachanam shrutva krishnavakyaprachoditah
Bhavitvachcha maharaja vaktum samupachakrame
164.106
तमतथ्यभये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः
अव्यक्तमब्रवीद्राजन्हतः कुञ्जर इत्युत
Tamatathyabhaye magno jaye sakto yudhishthirah
Avyaktamabravidrajanhatah kunjara ityuta
164.107
तस्य पूर्वं रथः पृथ्व्याश्चतुरङ्गुल उत्तरः
बभूवैवं तु तेनोक्ते तस्य वाहास्पृशन्महीम्
Tasya purvam rathah prithvyashchaturangula uttarah
Babhuvaivam tu tenokte tasya vahasprishanmahim
164.108
युधिष्ठिरात्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः
पुत्रव्यसनसंतप्तो निराशो जीवितेऽभवत्
Yudhishthirattu tadvakyam shrutva drono maharathah
Putravyasanasantapto nirasho jivitebhavat
164.109
आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम्
ऋषिवाक्यं च मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम्
Agaskritamivatmanam pandavanam mahatmanam
Rishivakyam cha manvanah shrutva cha nihatam sutam
164.110
विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नमवेक्ष्य च
योद्धुं नाशक्नुवद्राजन्यथापूर्वमरिंदम
Vichetah paramodvigno dhrishtadyumnamavekshya cha
Yoddhum nashaknuvadrajanyathapurvamarindama
164.111
तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम्
पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत्
Tam drishtva paramodvignam shokopahatachetasam
Panchalarajasya suto dhrishtadyumnah samadravat
164.112
य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे
लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात्
Ya ishtva manujendrena drupadena mahamakhe
Labdho dronavinashaya samiddhaddhavyavahanat
164.113
स धनुर्जैत्रमादाय घोरं जलदनिस्वनम्
दृढज्यमजरं दिव्यं शरांश्चाशीविषोपमान्
Sa dhanurjaitramadaya ghoram jaladanisvanam
Dridhajyamajaram divyam sharanshchashivishopaman
164.114
संदधे कार्मुके तस्मिञ्शरमाशीविषोपमम्
द्रोणं जिघांसुः पाञ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम्
Sandadhe karmuke tasminsharamashivishopamam
Dronam jighansuh panchalyo mahajvalamivanalam
164.115
तस्य रूपं शरस्यासीद्धनुर्ज्यामण्डलान्तरे
द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेशिनः
Tasya rupam sharasyasiddhanurjyamandalantare
Dyotato bhaskarasyeva ghanante pariveshinah
164.116
पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद्धनुः
अन्तकालमिव प्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः
Parshatena paramrishtam jvalantamiva taddhanuh
Antakalamiva praptam menire vikshya sainikah
164.117
तमिषुं संहितं तेन भारद्वाजः प्रतापवान्
दृष्ट्वामन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम्
Tamishum sanhitam tena bharadvajah pratapavan
Drishtvamanyata dehasya kalaparyayamagatam
164.118
ततः स यत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे
न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन्महात्मनः
Tatah sa yatnamatishthadacharyastasya varane
Na chasyastrani rajendra pradurasanmahatmanah
164.119
तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकास्यतो गता
तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः
Tasya tvahani chatvari kshapa chaikasyato gata
Tasya chahnastribhagena kshayam jagmuh patatrinah
164.120
स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः
विविधानां च दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम्
Sa sharakshayamasadya putrashokena charditah
Vividhanam cha divyanamastranamaprasannatam
164.121
उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि विप्रवाक्याभिचोदितः
तेजसा प्रेर्यमाणश्च युयुधे सोऽतिमानुषम्
Utsrashtukamah shastrani vipravakyabhichoditah
Tejasa preryamanashcha yuyudhe sotimanusham
164.122
अथान्यत्स समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः
शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान्धृष्टद्युम्नमयोधयत्
Athanyatsa samadaya divyamangirasam dhanuh
Sharanshcha brahmadandabhandhrishtadyumnamayodhayat
164.123
ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत्
व्यशातयच्च संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणः
Tatastam sharavarshena mahata samavakirat
Vyashatayachcha sankruddho dhrishtadyumnamamarshanah
164.124
तं शरं शतधा चास्य द्रोणश्चिच्छेद सायकैः
ध्वजं धनुश्च निशितैः सारथिं चाप्यपातयत्
Tam sharam shatadha chasya dronashchichchheda sayakaih
Dhvajam dhanushcha nishitaih sarathim chapyapatayat
164.125
धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत्पुनरादाय कार्मुकम्
शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
Dhrishtadyumnah prahasyanyatpunaradaya karmukam
Shitena chainam banena pratyavidhyatstanantare
164.126
सोऽतिविद्धो महेष्वासः संभ्रान्त इव संयुगे
भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य महद्धनुः
Sotividdho maheshvasah sambhranta iva sanyuge
Bhallena shitadharena chichchhedasya mahaddhanuh
164.127
यच्चास्य बाणं विकृतं धनूंषि च विशां पते
सर्वं संछिद्य दुर्धर्षो गदां खड्गमथापि च
Yachchasya banam vikritam dhanunshi cha visham pate
Sarvam sanchhidya durdharsho gadam khadgamathapi cha
164.128
धृष्टद्युम्नं ततोऽविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः
जीवितान्तकरैः क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतपः
Dhrishtadyumnam tatovidhyannavabhirnishitaih sharaih
Jivitantakaraih kruddhah kruddharupam parantapah
164.129
धृष्टद्युम्नरथस्याश्वान्स्वरथाश्वैर्महारथः
अमिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन्
Dhrishtadyumnarathasyashvansvarathashvairmaharathah
Amishrayadameyatma brahmamastramudirayan
164.130
ते मिश्रा बह्वशोभन्त जवना वातरंहसः
पारावतसवर्णाश्च शोणाश्च भरतर्षभ
Te mishra bahvashobhanta javana vataranhasah
Paravatasavarnashcha shonashcha bharatarshabha
164.131
यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे
तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि
Yatha savidyuto megha nadanto jaladagame
Tatha rejurmaharaja mishrita ranamurdhani
164.132
ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च
प्रणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः
Ishabandham chakrabandham rathabandham tathaiva cha
Pranashayadameyatma dhrishtadyumnasya sa dvijah
164.133
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत्
Sa chhinnadhanva viratho hatashvo hatasarathih
Uttamamapadam prapya gadam virah paramrishat
164.134
तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः
निजघान शरैर्द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः
Tamasya vishikhaistikshnaih kshipyamanam maharathah
Nijaghana sharairdronah kruddhah satyaparakramah
164.135
तां दृष्ट्वा तु नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः
विमलं खड्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत्
Tam drishtva tu naravyaghro dronena nihatam sharaih
Vimalam khadgamadatta shatachandram cha bhanumat
164.136
असंशयं तथाभूते पाञ्चाल्यः साध्वमन्यत
वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः
Asanshayam tathabhute panchalyah sadhvamanyata
Vadhamacharyamukhyasya praptakalam mahatmanah
164.137
ततः स्वरथनीडस्थः स्वरथस्य रथेषया
अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत्
Tatah svarathanidasthah svarathasya ratheshaya
Agachchhadasimudyamya shatachandram cha bhanumat
164.138
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः
इयेष वक्षो भेत्तुं च भारद्वाजस्य संयुगे
Chikirshurdushkaram karma dhrishtadyumno maharathah
Iyesha vaksho bhettum cha bharadvajasya sanyuge
164.139
सोऽतिष्ठद्युगमध्ये वै युगसंनहनेषु च
शोणानां जघनार्धेषु तत्सैन्याः समपूजयन्
Sotishthadyugamadhye vai yugasannahaneshu cha
Shonanam jaghanardheshu tatsainyah samapujayan
164.140
तिष्ठतो युगपालीषु शोणानप्यधितिष्ठतः
नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tishthato yugapalishu shonanapyadhitishthatah
Napashyadantaram dronastadadbhutamivabhavat
164.141
क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः
तद्वदासीदभीसारो द्रोणं प्रार्थयतो रणे
Kshipram shyenasya charato yathaivamishagriddhinah
Tadvadasidabhisaro dronam prarthayato rane
164.142
तस्याश्वान्रथशक्त्यासौ तदा क्रुद्धः पराक्रमी
सर्वानेकैकशो द्रोणः कपोताभानजीघनत्
Tasyashvanrathashaktyasau tada kruddhah parakrami
Sarvanekaikasho dronah kapotabhanajighanat
164.143
ते हता न्यपतन्भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः
शोणाश्च पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद्विशां पते
Te hata nyapatanbhumau dhrishtadyumnasya vajinah
Shonashcha paryamuchyanta rathabandhadvisham pate
164.144
तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः
नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः
Tanhayannihatandrishtva dvijagryena sa parshatah
Namrishyata yudham shreshtho yagyasenirmaharathah
164.145
विरथः स गृहीत्वा तु खड्गं खड्गभृतां वरः
द्रोणमभ्यपतद्राजन्वैनतेय इवोरगम्
Virathah sa grihitva tu khadgam khadgabhritam varah
Dronamabhyapatadrajanvainateya ivoragam
164.146
तस्य रूपं बभौ राजन्भारद्वाजं जिघांसतः
यथा रूपं परं विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे
Tasya rupam babhau rajanbharadvajam jighansatah
Yatha rupam param vishnorhiranyakashiporvadhe
164.147
सोऽचरद्विविधान्मार्गान्प्रकारानेकविंशतिम्
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम्
Socharadvividhanmarganprakaranekavinshatim
Bhrantamudbhrantamaviddhamaplutam prasritam sritam
164.148
परिवृत्तं निवृत्तं च खड्गं चर्म च धारयन्
संपातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः
Parivrittam nivrittam cha khadgam charma cha dharayan
Sampatam samudirnam cha darshayamasa parshatah
164.149
ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत्
खड्गं चर्म च संबाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः
Tatah sharasahasrena shatachandramapatayat
Khadgam charma cha sambadhe dhrishtadyumnasya sa dvijah
164.150
ते तु वैतस्तिका नाम शरा ह्यासन्नघातिनः
निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः
Te tu vaitastika nama shara hyasannaghatinah
Nikrishtayuddhe dronasya nanyesham santi te sharah
164.151
शारद्वतस्य पार्थस्य द्रौणेर्वैकर्तनस्य च
प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च ते शराः
Sharadvatasya parthasya draunervaikartanasya cha
Pradyumnayuyudhanabhyamabhimanyoshcha te sharah
164.152
अथास्येषुं समाधत्त दृढं परमसंशितम्
अन्तेवासिनमाचार्यो जिघांसुः पुत्रसंमितम्
Athasyeshum samadhatta dridham paramasanshitam
Antevasinamacharyo jighansuh putrasammitam
164.153
तं शरैर्दशभिस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुंगवः
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः
ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत्
Tam sharairdashabhistikshnaishchichchheda shinipungavah
Pashyatastava putrasya karnasya cha mahatmanah
Grastamacharyamukhyena dhrishtadyumnamamochayat
164.154
चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम्
द्रोणकर्णान्तरगतं कृपस्यापि च भारत
अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनंजयौ
Charantam rathamargeshu satyakim satyavikramam
Dronakarnantaragatam kripasyapi cha bharata
Apashyetam mahatmanau vishvaksenadhananjayau
164.155
अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधु साध्विति
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्नन्तमच्युतम्
अभिपत्य ततः सेनां विष्वक्सेनधनंजयौ
Apujayetam varshneyam bruvanau sadhu sadhviti
Divyanyastrani sarvesham yudhi nighnantamachyutam
Abhipatya tatah senam vishvaksenadhananjayau
164.156
धनंजयस्ततः कृष्णमब्रवीत्पश्य केशव
आचार्यवरमुख्यानां मध्ये क्रीडन्मधूद्वहः
Dhananjayastatah krishnamabravitpashya keshava
Acharyavaramukhyanam madhye kridanmadhudvahah
164.157
आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः सत्यविक्रमः
माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम्
Anandayati mam bhuyah satyakih satyavikramah
Madriputrau cha bhimam cha rajanam cha yudhishthiram
164.158
यच्छिक्षयानुद्धतः सन्रणे चरति सात्यकिः
महारथानुपक्रीडन्वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः
Yachchhikshayanuddhatah sanrane charati satyakih
Maharathanupakridanvrishninam kirtivardhanah
164.159
तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश्च विस्मिताः
अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधु साध्विति सात्वतम्
योधाश्चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन्
Tamete pratinandanti siddhah sainyashcha vismitah
Ajayyam samare drishtva sadhu sadhviti satvatam
Yodhashchobhayatah sarve karmabhih samapujayan