UtshovChapter 162
162.1
संजय उवाच
ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि
संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे
Sanjaya uvacha
Te tathaiva maharaja danshita ranamurdhani
Sandhyagatam sahasranshumadityamupatasthire
162.2
उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे
प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत
Udite tu sahasranshau taptakanchanasaprabhe
Prakashiteshu lokeshu punaryuddhamavartata
162.3
द्वंद्वानि यानि तत्रासन्संसक्तानि पुरोदयात्
तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत
Dvandvani yani tatrasansansaktani purodayat
Tanyevabhyudite surye samasajjanta bharata
162.4
रथैर्हया हयैर्नागाः पादाताश्चापि कुञ्जरैः
हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः
संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः संन्यपतन्रणे
Rathairhaya hayairnagah padatashchapi kunjaraih
Haya hayaih samajagmuh padatashcha padatibhih
Sansaktashcha viyuktashcha yodhah sannyapatanrane
162.5
ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा
क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन्
Te ratrau kritakarmanah shrantah suryasya tejasa
Kshutpipasaparitanga visangya bahavobhavan
162.6
शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम्
विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्
Shankhabherimridanganam kunjaranam cha garjatam
Vispharitavikrishtanam karmukanam cha kujatam
162.7
शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभ
द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम्
Shabdah samabhavadrajandivisprigbharatarshabha
Dravatam cha padatinam shastranam vinipatyatam
162.8
हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम्
क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत्
Hayanam heshatam chaiva rathanam cha nivartatam
Kroshatam garjatam chaiva tadasittumulam mahat
162.9
विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महास्वनः
नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः
Vivriddhastumulah shabdo dyamagachchhanmahasvanah
Nanayudhanikrittanam cheshtatamaturah svanah
162.10
भूमावश्रूयत महांस्तदासीत्कृपणं महत्
पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम्
Bhumavashruyata mahanstadasitkripanam mahat
Patatam patitanam cha pattyashvarathahastinam
162.11
तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः
स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वे परांश्च परान्परे
Teshu sarveshvanikeshu vyatishakteshvanekashah
Sve svanjaghnuh pare svanshcha sve paranshcha paranpare
162.12
वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च
असयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव
Virabahuvisrishtashcha yodheshu cha gajeshu cha
Asayah pratyadrishyanta vasasam nejaneshviva
162.13
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः
स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव
Udyatapratipishtanam khadganam virabahubhih
Sa eva shabdastadrupo vasasam nijyatamiva
162.14
अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरैः सपरश्वधैः
निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्सुदारुणम्
Ardhasibhistatha khadgaistomaraih saparashvadhaih
Nikrishtayuddham sansaktam mahadasitsudarunam
162.15
गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्
शस्त्रमत्स्यसुसंपूर्णां मांसशोणितकर्दमाम्
Gajashvakayaprabhavam naradehapravahinim
Shastramatsyasusampurnam mansashonitakardamam
162.16
आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम्
नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकप्रवाहिनीम्
Artanadasvanavatim patakavastraphenilam
Nadim pravartayanvirah paralokapravahinim
162.17
शरशक्त्यर्दिताः क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः
विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनः
संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः
Sharashaktyarditah klanta ratrimudhalpachetasah
Vishtabhya sarvagatrani vyatishthangajavajinah
Sanshushkavadana virah shirobhishcharukundalaih
162.18
युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र प्रकाशितैः
क्रव्यादसंघैराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपि
नासीद्रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति
Yuddhopakaranaishchanyaistatra tatra prakashitaih
Kravyadasanghairakirnam mritairardhamritairapi
Nasidrathapathastatra sarvamayodhanam prati
162.19
मज्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्त्वमास्थाय वाजिनः
कथंचिदवहञ्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः
कुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः
Majjatsu chakreshu rathansattvamasthaya vajinah
Kathanchidavahanshranta vepamanah shararditah
Kulasattvabalopeta vajino varanopamah
162.20
विह्वलं तत्समुद्भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्
बलमासीत्तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ
Vihvalam tatsamudbhrantam sabhayam bharataturam
Balamasittada sarvamrite dronarjunavubhau
162.21
तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च
तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम्
Tavevastam nilayanam tavartayanameva cha
Tavevanye samasadya jagmurvaivasvatakshayam
162.22
आविग्नमभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम्
पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन
Avignamabhavatsarvam kauravanam mahadbalam
Panchalanam cha sansaktam na pragyayata kinchana
162.23
अन्तकाक्रीडसदृशे भीरूणां भयवर्धने
पृथिव्यां राजवंशानामुत्थिते महति क्षये
Antakakridasadrishe bhirunam bhayavardhane
Prithivyam rajavanshanamutthite mahati kshaye
162.24
न तत्र कर्णं न द्रोणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम्
न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम्
Na tatra karnam na dronam narjunam na yudhishthiram
Na bhimasenam na yamau na panchalyam na satyakim
162.25
न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ
न कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणमेव च
Na cha duhshasanam draunim na duryodhanasaubalau
Na kripam madrarajam va kritavarmanameva cha
162.26
न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा
पश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसावृतान्
Na chanyannaiva chatmanam na kshitim na dishastatha
Pashyama rajansansaktansainyena rajasavritan
162.27
संभ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते
द्वितीयामिव संप्राप्ताममन्यन्त निशां तदा
Sambhrante tumule ghore rajomeghe samutthite
Dvitiyamiva sampraptamamanyanta nisham tada
162.28
न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः
न दिशो न दिवं नोर्वीं न समं विषमं तथा
Na gyayante kauraveya na panchala na pandavah
Na disho na divam norvim na samam vishamam tatha
162.29
हस्तसंस्पर्शमापन्नान्परान्वाप्यथ वा स्वकान्
न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः
Hastasansparshamapannanparanvapyatha va svakan
Nyapatayanstada yuddhe narah sma vijayaishinah
162.30
उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च
प्रशशाम रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च
Uddhutatvattu rajasah prasekachchhonitasya cha
Prashashama rajo bhaumam shighratvadanilasya cha
162.31
तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयः
पारिजातवनानीव व्यरोचन्रुधिरोक्षिताः
Tatra naga haya yodha rathinotha padatayah
Parijatavananiva vyarochanrudhirokshitah
162.32
ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा
पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः
Tato duryodhanah karno drono duhshasanastatha
Pandavaih samasajjanta chaturbhishchaturo rathah
162.33
दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत
वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः
Duryodhanah saha bhratra yamabhyam samasajjata
Vrikodarena radheyo bharadvajena charjunah
162.34
तद्घोरं महदाश्चर्यं सर्वे प्रैक्षन्समन्ततः
रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम्
Tadghoram mahadashcharyam sarve praikshansamantatah
Ratharshabhanamugranam sannipatamamanusham
162.35
रथमार्गैर्विचित्रैश्च विचित्ररथसंकुलम्
अपश्यन्रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम्
Rathamargairvichitraishcha vichitrarathasankulam
Apashyanrathino yuddham vichitram chitrayodhinam
162.36
यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः
जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैरवाकिरन्
Yatamanah parakrantah parasparajigishavah
Jimuta iva gharmante sharavarshairavakiran
162.37
ते रथान्सूर्यसंकाशानास्थिताः पुरुषर्षभाः
अशोभन्त यथा मेघाः शारदाः समुपस्थिताः
Te rathansuryasankashanasthitah purusharshabhah
Ashobhanta yatha meghah sharadah samupasthitah
162.38
स्पर्धिनस्ते महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः
अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव
Spardhinaste maheshvasah kritayatna dhanurdharah
Abhyagachchhanstathanyonyam matta gajavrisha iva
162.39
न नूनं देहभेदोऽस्ति काले तस्मिन्समागते
यत्र सर्वे न युगपद्व्यशीर्यन्त महारथाः
Na nunam dehabhedosti kale tasminsamagate
Yatra sarve na yugapadvyashiryanta maharathah
162.40
बाहुभिश्चरणैश्छिन्नैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः
कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खड्गैः परशुपट्टिशैः
Bahubhishcharanaishchhinnaih shirobhishcharukundalaih
Karmukairvishikhaih prasaih khadgaih parashupattishaih
162.41
नालीकक्षुरनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैः
अन्यैश्च विविधाकारैर्धौतैः प्रहरणोत्तमैः
Nalikakshuranarachairnakharaih shaktitomaraih
Anyaishcha vividhakarairdhautaih praharanottamaih
162.42
चित्रैश्च विविधाकारैः शरीरावरणैरपि
विचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः
Chitraishcha vividhakaraih shariravaranairapi
Vichitraishcha rathairbhagnairhataishcha gajavajibhih
162.43
शून्यैश्च नगराकारैर्हतयोधध्वजै रथैः
अमनुष्यैर्हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः
Shunyaishcha nagarakarairhatayodhadhvajai rathaih
Amanushyairhayaistrastaih krishyamanaistatastatah
162.44
वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलंकृतैः
व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः
Vatayamanairasakriddhatavirairalankritaih
Vyajanaih kankataishchaiva dhvajaishcha vinipatitaih
162.45
छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च सुसुगन्धिभिः
हारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः
Chhatrairabharanairvastrairmalyaishcha susugandhibhih
Haraih kiritairmukutairushnishaih kinkiniganaih
162.46
उरस्यैर्मणिभिर्निष्कैश्चूडामणिभिरेव च
आसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव
Urasyairmanibhirnishkaishchudamanibhireva cha
Asidayodhanam tatra nabhastaraganairiva
162.47
ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः
अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च
Tato duryodhanasyasinnakulena samagamah
Amarshitena kruddhasya kruddhenamarshitasya cha
162.48
अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम्
किरञ्शरशतैर्हृष्टस्तत्र नादो महानभूत्
Apasavyam chakaratha madriputrastavatmajam
Kiransharashatairhrishtastatra nado mahanabhut
162.49
अपसव्यं कृतः संख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा
सोऽमर्षितस्तमप्याजौ प्रतिचक्रेऽपसव्यतः
Apasavyam kritah sankhye bhratrivyenatyamarshina
Somarshitastamapyajau pratichakrepasavyatah
162.50
ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्
न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित्
Tatah pratichikirshantamapasavyam tu te sutam
Nyavarayata tejasvi nakulashchitramargavit
162.51
सर्वतो विनिवार्यैनं शरजालेन पीडयन्
विमुखं नकुलश्चक्रे तत्सैन्याः समपूजयन्
Sarvato vinivaryainam sharajalena pidayan
Vimukham nakulashchakre tatsainyah samapujayan
162.52
तिष्ठ तिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव
संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितेन च
Tishtha tishtheti nakulo babhashe tanayam tava
Sansmritya sarvaduhkhani tava durmantritena cha