UtshovChapter 161
161.1
संजय उवाच
त्रिभागमात्रशेषायां रात्र्यां युद्धमवर्तत
कुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशां पते
Sanjaya uvacha
Tribhagamatrasheshayam ratryam yuddhamavartata
Kurunam pandavanam cha sanhrishtanam visham pate
161.2
अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुरःसरः
अरुणोऽभ्युदयां चक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम्
Atha chandraprabham mushnannadityasya purahsarah
Arunobhyudayam chakre tamrikurvannivambaram
161.3
ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोणः सोमकपाण्डवान्
अभ्यद्रवत्सपाञ्चालान्दुर्योधनपुरोगमः
Tato dvaidhikrite sainye dronah somakapandavan
Abhyadravatsapanchalanduryodhanapurogamah
161.4
द्वैधीभूतान्कुरून्दृष्ट्वा माधवोऽर्जुनमब्रवीत्
सपत्नान्सव्यतः कुर्मि सव्यसाचिन्निमान्कुरून्
Dvaidhibhutankurundrishtva madhavorjunamabravit
Sapatnansavyatah kurmi savyasachinnimankurun
161.5
स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजयः
द्रोणकर्णौ महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत
Sa madhavamanugyaya kurushveti dhananjayah
Dronakarnau maheshvasau savyatah paryavartata
161.6
अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजयः
आजिशीर्षगतं दृष्ट्वा भीमसेनं समासदत्
Abhiprayam tu krishnasya gyatva parapuranjayah
Ajishirshagatam drishtva bhimasenam samasadat
161.7
भीम उवाच
अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणु मे तत्त्वतो वचः
यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः
Bhima uvacha
Arjunarjuna bibhatso shrinu me tattvato vachah
Yadartham kshatriya sute tasya kaloyamagatah
161.8
अस्मिंश्चेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे
असंभावितरूपः सन्नानृशंस्यं करिष्यसि
Asminshchedagate kale shreyo na pratipatsyase
Asambhavitarupah sannanrishansyam karishyasi
161.9
सत्यश्रीधर्मयशसां वीर्येणानृण्यमाप्नुहि
भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ सव्यसाचिन्निमान्कुरु
Satyashridharmayashasam viryenanrinyamapnuhi
Bhindhyanikam yudham shreshtha savyasachinnimankuru
161.10
संजय उवाच
स सव्यसाची भीमेन चोदितः केशवेन च
कर्णद्रोणावतिक्रम्य समन्तात्पर्यवारयत्
Sanjaya uvacha
Sa savyasachi bhimena choditah keshavena cha
Karnadronavatikramya samantatparyavarayat
161.11
तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्षभान्
पराक्रान्तं पराक्रम्य यतन्तः क्षत्रियर्षभाः
नाशक्नुवन्वारयितुं वर्धमानमिवानलम्
Tamajishirshamayantam dahantam kshatriyarshabhan
Parakrantam parakramya yatantah kshatriyarshabhah
Nashaknuvanvarayitum vardhamanamivanalam
161.12
अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः
अभ्यवर्षञ्शरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
Atha duryodhanah karnah shakunishchapi saubalah
Abhyavarshansharavrataih kuntiputram dhananjayam
161.13
तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वरः
कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षैरवाकिरत्
Teshamastrani sarveshamuttamastravidam varah
Kadarthikritya rajendra sharavarshairavakirat
161.14
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो धनंजयः
सर्वानविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभिः शरैः
Astrairastrani sanvarya laghuhasto dhananjayah
Sarvanavidhyannishitairdashabhirdashabhih sharaih
161.15
उद्धूता रजसो वृष्टिः शरवृष्टिस्तथैव च
तमश्च घोरं शब्दश्च तदा समभवन्महान्
Uddhuta rajaso vrishtih sharavrishtistathaiva cha
Tamashcha ghoram shabdashcha tada samabhavanmahan
161.16
न द्यौर्न भूमिर्न दिशः प्राज्ञायन्त तथा गते
सैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्धमिवाभवत्
Na dyaurna bhumirna dishah pragyayanta tatha gate
Sainyena rajasa mudham sarvamandhamivabhavat
161.17
नैव ते न वयं राजन्प्रज्ञासिष्म परस्परम्
उद्देशेन हि तेन स्म समयुध्यन्त पार्थिवाः
Naiva te na vayam rajanpragyasishma parasparam
Uddeshena hi tena sma samayudhyanta parthivah
161.18
विरथा रथिनो राजन्समासाद्य परस्परम्
केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च
Viratha rathino rajansamasadya parasparam
Kesheshu samasajjanta kavacheshu bhujeshu cha
161.19
हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनस्तदा
जीवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त भयार्दिताः
Hatashva hatasutashcha nishcheshta rathinastada
Jivanta iva tatra sma vyadrishyanta bhayarditah
161.20
हतान्गजान्समाश्लिष्य पर्वतानिव वाजिनः
गतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः
Hatangajansamashlishya parvataniva vajinah
Gatasattva vyadrishyanta tathaiva saha sadibhih
161.21
ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम्
अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूम इव पावकः
Tatastvabhyavasrityaiva sangramaduttaram disham
Atishthadahave drono vidhuma iva pavakah
161.22
तमाजिशीर्षादेकान्तमपक्रान्तं निशाम्य तु
समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशां पते
Tamajishirshadekantamapakrantam nishamya tu
Samakampanta sainyani pandavanam visham pate
161.23
भ्राजमानं श्रिया युक्तं ज्वलन्तमिव तेजसा
द्रोणं दृष्ट्वारयस्त्रेसुश्चेलुर्मम्लुश्च मारिष
Bhrajamanam shriya yuktam jvalantamiva tejasa
Dronam drishtvarayastresushchelurmamlushcha marisha
161.24
आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम्
नैनं शशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा
Ahvayantam paranikam prabhinnamiva varanam
Nainam shashansire jetum danava vasavam yatha
161.25
केचिदासन्निरुत्साहाः केचित्क्रुद्धा मनस्विनः
विस्मिताश्चाभवन्केचित्केचिदासन्नमर्षिताः
Kechidasannirutsahah kechitkruddha manasvinah
Vismitashchabhavankechitkechidasannamarshitah
161.26
हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन्नराधिपाः
अपरे दशनैरोष्ठानदशन्क्रोधमूर्छिताः
Hastairhastagramapare pratyapinshannaradhipah
Apare dashanairoshthanadashankrodhamurchhitah
161.27
व्याक्षिपन्नायुधानन्ये ममृदुश्चापरे भुजान्
अन्ये चान्वपतन्द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजसः
Vyakshipannayudhananye mamridushchapare bhujan
Anye chanvapatandronam tyaktatmano mahaujasah
161.28
पाञ्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिताः
समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः
Panchalastu visheshena dronasayakapiditah
Samasajjanta rajendra samare bhrishavedanah
161.29
ततो विराटद्रुपदौ द्रोणं प्रतिययू रणे
तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम्
Tato viratadrupadau dronam pratiyayu rane
Tatha charantam sangrame bhrisham samaradurjayam
161.30
द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशां पते
चेदयश्च महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि
Drupadasya tatah pautrastraya eva visham pate
Chedayashcha maheshvasa dronamevabhyayuryudhi
161.31
तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितैः शरैः
त्रिभिर्द्रोणोऽहरत्प्राणांस्ते हता न्यपतन्भुवि
Tesham drupadapautranam trayanam nishitaih sharaih
Tribhirdronoharatprananste hata nyapatanbhuvi
161.32
ततो द्रोणोऽजयद्युद्धे चेदिकेकयसृञ्जयान्
मत्स्यांश्चैवाजयत्सर्वान्भारद्वाजो महारथः
Tato dronojayadyuddhe chedikekayasrinjayan
Matsyanshchaivajayatsarvanbharadvajo maharathah
161.33
ततस्तु द्रुपदः क्रोधाच्छरवर्षमवाकिरत्
द्रोणं प्रति महाराज विराटश्चैव संयुगे
Tatastu drupadah krodhachchharavarshamavakirat
Dronam prati maharaja viratashchaiva sanyuge
161.34
ततो द्रोणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दनः
द्रुपदं च विराटं च प्रैषीद्वैवस्वतक्षयम्
Tato dronah supitabhyam bhallabhyamarimardanah
Drupadam cha viratam cha praishidvaivasvatakshayam
161.35
हते विराटे द्रुपदे केकयेषु तथैव च
तथैव चेदिमत्स्येषु पाञ्चालेषु तथैव च
हतेषु त्रिषु वीरेषु द्रुपदस्य च नप्तृषु
Hate virate drupade kekayeshu tathaiva cha
Tathaiva chedimatsyeshu panchaleshu tathaiva cha
Hateshu trishu vireshu drupadasya cha naptrishu
161.36
द्रोणस्य कर्म तद्दृष्ट्वा कोपदुःखसमन्वितः
शशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नो महामनाः
Dronasya karma taddrishtva kopaduhkhasamanvitah
Shashapa rathinam madhye dhrishtadyumno mahamanah
161.37
इष्टापूर्तात्तथा क्षात्राद्ब्राह्मण्याच्च स नश्यतु
द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यो वा द्रोणात्पराङ्मुखः
Ishtapurtattatha kshatradbrahmanyachcha sa nashyatu
Drono yasyadya muchyeta yo va dronatparanmukhah
161.38
इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम्
आयाद्द्रोणं सहानीकः पाञ्चाल्यः परवीरहा
पाञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन्पाण्डवान्यतः
Iti tesham pratishrutya madhye sarvadhanushmatam
Ayaddronam sahanikah panchalyah paraviraha
Panchalastvekato dronamabhyaghnanpandavanyatah
161.39
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः
सोदर्याश्च यथा मुख्यास्तेऽरक्षन्द्रोणमाहवे
Duryodhanashcha karnashcha shakunishchapi saubalah
Sodaryashcha yatha mukhyasterakshandronamahave
161.40
रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं समरे तैर्महात्मभिः
यतमानापि पाञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्
Rakshyamanam tatha dronam samare tairmahatmabhih
Yatamanapi panchala na shekuh prativikshitum
161.41
तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष
स एनं वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभ
Tatrakrudhyadbhimaseno dhrishtadyumnasya marisha
Sa enam vagbhirugrabhistataksha purusharshabha
161.42
द्रुपदस्य कुले जातः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः
कः क्षत्रियो मन्यमानः प्रेक्षेतारिमवस्थितम्
Drupadasya kule jatah sarvastreshvastravittamah
Kah kshatriyo manyamanah prekshetarimavasthitam
161.43
पितृपुत्रवधं प्राप्य पुमान्कः परिहापयेत्
विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि
Pitriputravadham prapya pumankah parihapayet
Visheshatastu shapatham shapitva rajasansadi
161.44
एष वैश्वानर इव समिद्धः स्वेन तेजसा
शरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा
Esha vaishvanara iva samiddhah svena tejasa
Sharachapendhano dronah kshatram dahati tejasa
161.45
पुरा करोति निःशेषां पाण्डवानामनीकिनीम्
स्थिताः पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्यहम्
Pura karoti nihshesham pandavanamanikinim
Sthitah pashyata me karma dronameva vrajamyaham
161.46
इत्युक्त्वा प्राविशत्क्रुद्धो द्रोणानीकं वृकोदरः
दृढैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्द्रावयंस्तव वाहिनीम्
Ityuktva pravishatkruddho dronanikam vrikodarah
Dridhaih purnayatotsrishtairdravayanstava vahinim
161.47
धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः प्रविश्य महतीं चमूम्
आससाद रणे द्रोणं तदासीत्तुमुलं महत्
Dhrishtadyumnopi panchalyah pravishya mahatim chamum
Asasada rane dronam tadasittumulam mahat
161.48
नैव नस्तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्
यथा सूर्योदये राजन्समुत्पिञ्जोऽभवन्महान्
Naiva nastadrisham yuddham drishtapurvam na cha shrutam
Yatha suryodaye rajansamutpinjobhavanmahan
161.49
संसक्तानि व्यदृश्यन्त रथवृन्दानि मारिष
हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम्
Sansaktani vyadrishyanta rathavrindani marisha
Hatani cha vikirnani sharirani sharirinam
161.50
केचिदन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैरुपद्रुताः
विमुखाः पृष्ठतश्चान्ये ताड्यन्ते पार्श्वतोऽपरे
Kechidanyatra gachchhantah pathi chanyairupadrutah
Vimukhah prishthatashchanye tadyante parshvatopare
161.51
तथा संसक्तयुद्धं तदभवद्भृशदारुणम्
अथ संध्यागतः सूर्यः क्षणेन समपद्यत
Tatha sansaktayuddham tadabhavadbhrishadarunam
Atha sandhyagatah suryah kshanena samapadyata