UtshovChapter 329
329.1
अर्जुन उवाच
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन
Arjuna uvacha
Agnishomau katham purvamekayoni pravartitau
Esha me sanshayo jatastam chhindhi madhusudana
329.2
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम
Shribhagavanuvacha
Hanta te vartayishyami puranam pandunandana
Atmatejodbhavam partha shrinushvaikamana mama
329.3
संप्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके
तम इत्येवाभिभूतेऽसंज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसंभवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात्
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः
Samprakshalanakaletikrante chaturthe yugasahasrante
Avyakte sarvabhutapralaye sthavarajangame
Jyotirdharanivayurahitendhe tamasi jalaikarnave loke
Tama ityevabhibhutesangyakedvitiye pratishthite
Naiva ratryam na divase na sati nasati na vyakte navyakte vyavasthite
Etasyamavasthayam narayanagunashrayadakshayadajaradanindriyadagrahyadasambhavatsatyadahinsrallalamadvividhapravrittivisheshat
Akshayadajaramaradamurtitah sarvavyapinah sarvakartuh shashvatattamasah purushah pradurbhuto hariravyayah
329.4
निदर्शनमपि ह्यत्र भवति
नासीदहो न रात्रिरासीत्
न सदासीन्नासदासीत्
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम्
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते
Nidarshanamapi hyatra bhavati
Nasidaho na ratrirasit
Na sadasinnasadasit
Tama eva purastadabhavadvishvarupam
Sa vishvasya jananityevamasyarthonubhashyate
329.5
तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत्
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम्
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम्
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति
Tasyedanim tamahsambhavasya purushasya padmayonerbrahmanah pradurbhave sa purushah prajah sisrikshamano netrabhyamagnishomau sasarja
Tato bhutasarge pravritte prajakramavashadbrahmakshatramupatishthat
Yah somastadbrahma yadbrahma te brahmanah
Yognistatkshatram kshatradbrahma balavattaram
Kasmaditi lokapratyakshagunametattadyatha
Brahmanebhyah param bhutam notpannapurvam
Dipyamanegnau juhotiti kritva bravimi
Bhutasargah krito brahmana bhutani cha pratishthapya trailokyam dharyata iti
329.6
मन्त्रवादोऽपि हि भवति
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम्
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति
निदर्शनं चात्र भवति
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता
स चाग्निर्ब्रह्म
Mantravadopi hi bhavati
Tvamagne yagyanam hota vishvesham
Hito devebhirmanushe jane iti
Nidarshanam chatra bhavati
Vishveshamagne yagyanam hoteti
Hito devairmanushairjagata iti
Agnirhi yagyanam hota karta
Sa chagnirbrahma
329.7
न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति
न विना पुरुषं तपः संभवति
हविर्मन्त्राणां संपूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति
Na hyrite mantraddhavanamasti
Na vina purusham tapah sambhavati
Havirmantranam sampuja vidyate devamanushyanamanena tvam hoteti niyuktah
Ye cha manusha hotradhikaraste cha
Brahmanasya hi yajanam vidhiyate na kshatravaishyayordvijatyoh
Tasmadbrahmana hyagnibhuta yagyanudvahanti
Yagya devanstarpayanti devah prithivim bhavayanti
329.8
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति
Shatapathe hi brahmanam bhavati
Agnau samiddhe sa juhoti yo vidvanbrahmanamukhe danahutim juhoti
Evamapyagnibhuta brahmana vidvansognim bhavayanti
Agnirvishnuh sarvabhutanyanupravishya pranandharayati
Api chatra sanatkumaragitah shloka bhavanti
329.9
विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम्
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः
Vishvam brahmasrijatpurvam sarvadirniravaskaram
Brahmaghoshairdivam tishthantyamara brahmayonayah
329.10
ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा
Brahmananam matirvakyam karma shraddha tapansi cha
Dharayanti mahim dyam cha shaityadvaryamritam yatha
329.11
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये
Nasti satyatparo dharmo nasti matrisamo guruh
Brahmanebhyah param nasti pretya cheha cha bhutaye
329.12
नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा; न गर्गरो मथ्यते संप्रदाने
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः
Naishamuksha vardhate nota vaha; na gargaro mathyate sampradane
Apadhvasta dasyubhuta bhavanti; yesham rashtre brahmana vrittihinah
329.13
वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च
Vedapuranetihasapramanyannarayanamukhodgatah sarvatmanah sarvakartarah sarvabhavanashcha brahmanah
Vaksamakalam hi tasya devasya varapradasya brahmanah prathamam pradurbhuta brahmanebhyashcha shesha varnah pradurbhutah
Ittham cha surasuravishishta brahmana yada maya brahmabhutena pura svayamevotpaditah surasuramaharshayo bhutavisheshah sthapita nigrihitashcha
329.14
अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता
Ahalyadharshananimittam hi gautamaddharishmashrutamindrah praptah
Kaushikanimittam chendro mushkaviyogam meshavrishanatvam chavapa
Ashvinorgrahapratishedhodyatavajrasya purandarasya chyavanena stambhito bahuh
Kratuvadhapraptamanyuna cha dakshena bhuyastapasa chatmanam sanyojya netrakritiranya lalate rudrasyotpadita
329.15
त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायंभुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा
Tripuravadhartham dikshamabhyupagatasya rudrasyoshanasa shiraso jata utkritya prayuktah
Tatah pradurbhuta bhujagah
Tairasya bhujagaih pidyamanah kantho nilatamupanitah
Purve cha manvantare svayambhuve narayanahastabandhagrahanannilakanthatvameva va
329.16
अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसंकीर्णाः कलुषीभवतेति
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः संकीर्णाः संवृत्ताः
Amritotpadane purashcharanatamupagatasyangiraso brihaspaterupasprishato na prasadam gatavatyah kilapah
Atha brihaspatirapam chukrodha
Yasmanmamopasprishatah kalushibhuta na prasadamupagatastasmadadyaprabhriti jhashamakaramatsyakachchhapajantusankirnah kalushibhavateti
Tadaprabhrityapo yadobhih sankirnah sanvrittah
329.17
विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम्
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः
Vishvarupo vai tvashtrah purohito devanamasitsvasriyosuranam
Sa pratyaksham devebhyo bhagamadadatparokshamasurebhyah
329.18
अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम्
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति
Atha hiranyakashipum puraskritya vishvarupamataram svasaramasura varamayachanta
He svasarayam te putrastvashtro vishvarupastrishira devanam purohitah pratyaksham devebhyo bhagamadadatparokshamasmakam
Tato deva vardhante vayam kshiyamah
Tadenam tvam varayitumarhasi tatha yathasmanbhajediti
329.19
अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि
नार्हस्येवं कर्तुमिति
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा संपूज्य हिरण्यकशिपुमगात्
Atha vishvarupam nandanavanamupagatam matovacha
Putra kim parapakshavardhanastvam matulapaksham nashayasi
Narhasyevam kartumiti
Sa vishvarupo maturvakyamanatikramaniyamiti matva sampujya hiranyakashipumagat
329.20
हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान्
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम्
Hairanyagarbhachcha vasishthaddhiranyakashipuh shapam praptavan
Yasmattvayanyo vrito hota tasmadasamaptayagyastvamapurvatsattvajatadvadham prapsyasiti
Tachchhapadanaddhiranyakashipuh praptavanvadham
329.21
विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत्
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत्
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति
Vishvarupo matripakshavardhanotyartham tapasyabhavat
Tasya vratabhangarthamindro bahvih shrimatyopsaraso niyuyoja
Tashcha drishtva manah kshubhitam tasyabhavattasu chapsarahsu nachiradeva saktobhavat
Saktam chainam gyatvapsarasa uchurgachchhamahe vayam yathagatamiti
329.22
तास्त्वाष्ट्र उवाच
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति
तास्तमब्रुवन्
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति
Tastvashtra uvacha
Kva gamishyatha asyatam tavanmaya saha shreyo bhavishyatiti
Tastamabruvan
Vayam devastriyopsarasa indram varadam pura prabhavishnum vrinimaha iti
329.23
अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति
ततो मन्त्राञ्जजाप
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान्
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे
Atha ta vishvarupobravidadyaiva sendra deva na bhavishyantiti
Tato mantranjajapa
Tairmantraih pravardhata trishirah
Ekenasyena sarvalokeshu dvijaih kriyavadbhiryagyeshu suhutam somam papavekenapa ekena sendrandevan
Athendrastam vivardhamanam somapanapyayitasarvagatram drishtva chintamapede
329.24
देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते
वयमभागाः संवृत्ताः
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति
Devashcha te sahendrena brahmanamabhijagmuruchushcha
Vishvarupena sarvayagyeshu suhutah somah piyate
Vayamabhagah sanvrittah
Asurapaksho vardhate vayam kshiyamah
Tadarhasi no vidhatum shreyo yadanantaramiti
329.25
तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात्
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति
Tanbrahmovacha rishirbhargavastapastapyate dadhichah
Sa yachyatam varam yatha kalevaram jahyat
Tasyasthibhirvajram kriyatamiti
329.26
देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम्
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं समाधाय शरीरपरित्यागं चकार
Devastatragachchhanyatra dadhicho bhagavanrishistapastepe
Sendra devastamabhigamyochurbhagavanstapasah kushalamavighnam cheti
Tandadhicha uvacha svagatam bhavadbhyah kim kriyatam
Yadvakshyatha tatkarishyamiti
Te tamabruvanshariraparityagam lokahitartham bhagavankartumarhatiti
Atha dadhichastathaivavimanah sukhaduhkhasamo mahayogi atmanam samadhaya shariraparityagam chakara
329.27
तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता संगृह्य वज्रमकरोत्
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसंभूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान
शिरसां चास्य छेदनमकरोत्
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसंभवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान
Tasya paramatmanyavasrite tanyasthini dhata sangrihya vajramakarot
Tena vajrenabhedyenapradhrishyena brahmasthisambhutena vishnupravishtenendro vishvarupam jaghana
Shirasam chasya chhedanamakarot
Tasmadanantaram vishvarupagatramathanasambhavam tvashtrotpaditamevarim vritramindro jaghana
329.28
तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु संभवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश
Tasyam dvaidhibhutayam brahmavadhyayam bhayadindro devarajyam parityajya apsu sambhavam shitalam manasasarogatam nalinim prapede
Tatra chaishvaryayogadanumatro bhutva bisagranthim pravivesha
329.29
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव
देवान्रजस्तमश्चाविवेश
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम्
रक्षांसि प्रादुरभवन्
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः
Atha brahmavadhyabhayapranashte trailokyanathe shachipatau jagadanishvaram babhuva
Devanrajastamashchavivesha
Mantra na pravartanta maharshinam
Rakshansi pradurabhavan
Brahma chotsadanam jagama
Anindrashchabala lokah supradhrishya babhuvuh
329.30
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः
Atha deva rishayashchayushah putram nahusham nama devarajatvebhishishichuh
Nahushah panchabhih shatairjyotisham lalate jvaladbhih sarvatejoharaistrivishtapam palayam babhuva
Atha lokah prakritimapedire svasthashcha babhuvuh
329.31
अथोवाच नहुषः
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम्
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति
तं शची प्रत्युवाच
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति
Athovacha nahushah
Sarvam mam shakropabhuktamupasthitamrite shachimiti
Sa evamuktva shachisamipamagamaduvacha chainam
Subhagehamindro devanam bhajasva mamiti
Tam shachi pratyuvacha
Prakritya tvam dharmavatsalah somavanshodbhavashcha
Narhasi parapatnidharshanam kartumiti
329.32
तामथोवाच नहुषः
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति
सा तमुवाच
अस्ति मम किंचिद्व्रतमपर्यवसितम्
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम
Tamathovacha nahushah
Aindram padamadhyasyate maya
Ahamindrasya rajyaratnaharo natradharmah kashchittvamindrabhukteti
Sa tamuvacha
Asti mama kinchidvratamaparyavasitam
Tasyavabhrithe tvamupagamishyami kaishchidevahobhiriti
Sa shachyaivamabhihito nahusho jagama
329.33
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत्
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति
Atha shachi duhkhashokarta bhartridarshanalalasa nahushabhayagrihita brihaspatimupagachchhat
Sa cha tamabhigatam drishtvaiva dhyanam pravishya bhartrikaryatatparam gyatva brihaspatiruvacha
Anenaiva vratena tapasa chanvita devim varadamupashrutimahvaya
Sa tavendram darshayishyatiti
329.34
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत्
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात्
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता
किं ते प्रियं करवाणीति
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति
सैनां मानसं सरोऽनयत्
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत्
Satha mahaniyamamasthita devim varadamupashrutim mantrairahvayat
Sopashrutih shachisamipamagat
Uvacha chainamiyamasmi tvayopahutopasthita
Kim te priyam karavaniti
Tam murdhna pranamyovacha shachi bhagavatyarhasi me bhartaram darshayitum tvam satya mata cheti
Sainam manasam saronayat
Tatrendram bisagranthigatamadarshayat
329.35
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम्
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति
सा तमुवाच
नहुषो मामाह्वयति
कालश्चास्य मया कृत इति
Tamindrah patnim krisham glanam cha drishtva chintayam babhuva
Aho mama mahadduhkhamidamadyopagatam
Nashtam hi mamiyamanvishyopagamadduhkharteti
Tamindra uvacha katham vartayasiti
Sa tamuvacha
Nahusho mamahvayati
Kalashchasya maya krita iti
329.36
तामिन्द्र उवाच
गच्छ
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः
Tamindra uvacha
Gachchha
Nahushastvaya vachyopurvena mamrishiyuktena yanena tvamadhirudha udvahasva
Indrasya hi mahanti vahanani manasah priyanyadhirudhani maya
Tvamanyenopayatumarhasiti
Saivamukta hrishta jagama
Indropi bisagranthimevavivesha bhuyah
329.37
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम्
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत्
Athendranimabhyagatam drishtvovacha nahushah purnah sa kala iti
Tam shachyabravichchhakrena yathoktam
Sa maharshiyuktam vahanamadhirudhah shachisamipamupagachchhat
329.38
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत्
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम्
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत्
Atha maitravarunih kumbhayoniragastyo maharshinvikriyamananstannahushenapashyat
Padbhyam cha tenasprishyata
Tatah sa nahushamabravidakaryapravritta papa patasva mahim
Sarpo bhava yavadbhumirgirayashcha tishtheyustavaditi
Sa maharshivakyasamakalameva tasmadyanadavapatat
329.39
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत्
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति
Athanindram punastrailokyamabhavat
Tato deva rishayashcha bhagavantam vishnum sharanamindrarthebhijagmuh
Uchushchainam bhagavannindram brahmavadhyabhibhutam tratumarhasiti
Tatah sa varadastanabravidashvamedham yagyam vaishnavam shakrobhiyajatu
Tatah svam sthanam prapsyatiti
329.40
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत्
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत्
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास
Tato deva rishayashchendram napashyanyada tada shachimuchurgachchha subhage indramanayasveti
Sa punastatsarah samabhyagachchhat
Indrashcha tasmatsarasah samutthaya brihaspatimabhijagama
Brihaspatishchashvamedham mahakratum shakrayaharat
Tatah krishnasarangam medhyamashvamutsrijya vahanam tameva kritva indram marutpatim brihaspatih svasthanam prapayamasa
329.41
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत्
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः
Tatah sa devaraddevairrishibhih stuyamanastrivishtapastho nishkalmasho babhuva
Brahmavadhyam chaturshu sthaneshu vanitagnivanaspatigoshu vyabhajat
Evamindro brahmatejahprabhavopabrinhitah shatruvadham kritva svasthanam prapitah
329.42
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः
Akashagangagatashcha pura bharadvajo maharshirupasprishanstrinkramankramata vishnunabhyasaditah
Sa bharadvajena sasalilena paninorasi taditah salakshanoraskah sanvrittah
329.43
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः
Bhriguna maharshina shaptognih sarvabhakshatvamupanitah
329.44
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत्
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात्
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः
Aditirvai devanamannamapachadetadbhuktvasuranhanishyantiti
Tatra budho vratacharyasamaptavagachchhat
Aditim chavochadbhiksham dehiti
Tatra devaih purvametatprashyam nanyenetyaditirbhiksham nadat
Atha bhikshapratyakhyanarushitena budhena brahmabhutena vivasvato dvitiye janmanyandasangyitasyandam maritamadityah
Sa martando vivasvanabhavachchhraddhadevah
329.45
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन्
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत्
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति
Dakshasya vai duhitarah shashtirasan
Tabhyah kashyapaya trayodasha pradaddasha dharmaya dasha manave saptavinshatimindave
Tasu tulyasu nakshatrakhyam gatasu somo rohinyamabhyadhikam pritimakarot
Tatastah sheshah patnya irshyavatyah pituh samipam gatvemamartham shashansuh
Bhagavannasmasu tulyaprabhavasu somo rohinimadhikam bhajatiti
Sobravidyakshmainamavekshyatiti
329.46
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत्
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम्
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम्
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत्
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत्
Dakshashapatsomam rajanam yakshmavivesha
Sa yakshmanavishto dakshamagamat
Dakshashchainamabravinna samam vartasa iti
Tatrarshayah somamabruvankshiyase yakshmana
Pashchimasyam dishi samudre hiranyasarastirtham
Tatra gatvatmanamabhishechayasveti
Athagachchhatsomastatra hiranyasarastirtham
Gatva chatmanah snapanamakarot
Snatva chatmanam papmano mokshayamasa
Tatra chavabhasitastirthe yada somastadaprabhriti tirtham tatprabhasamiti namna khyatam babhuva
Tachchhapadadyapi kshiyate somomavasyantarasthah
Paurnamasimatredhishthito meghalekhapratichchhannam vapurdarshayati
Meghasadrisham varnamagamattadasya shashalakshma vimalamabhavat
329.47
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत्
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत्
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति
Sthulashira maharshirmeroh praguttare digbhage tapastepe
Tasya tapastapyamanasya sarvagandhavahah shuchirvayurvivayamanah shariramasprishat
Sa tapasa tapitasharirah krisho vayunopavijyamano hridayaparitoshamagamat
Tatra tasyanilavyajanakritaparitoshasya sadyo vanaspatayah pushpashobham na darshitavanta iti sa etanshashapa na sarvakalam pushpavanto bhavishyatheti
329.48
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत्
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः
उक्तश्चापेयो भविष्यसि
एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति
तदेतदद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते
Narayano lokahitartham vadavamukho nama maharshih purabhavat
Tasya merau tapastapyatah samudra ahuto nagatah
Tenamarshitenatmagatroshmana samudrah stimitajalah kritah
Svedaprasyandanasadrishashchasya lavanabhavo janitah
Uktashchapeyo bhavishyasi
Etachcha te toyam vadavamukhasangyitena piyamanam madhuram bhavishyati
Tadetadadyapi vadavamukhasangyitenanuvartina toyam samudram piyate
329.49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम्
Himavato girerduhitaramumam rudrashchakame
Bhrigurapi cha maharshirhimavantamagamyabravitkanyamumam me dehiti
Tamabraviddhimavanabhilashito varo rudra iti
Tamabravidbhriguryasmattvayaham kanyavaranakritabhavah pratyakhyatastasmanna ratnanam bhavanbhajanam bhavishyatiti
Adyaprabhrityetadavasthitamrishivachanam
329.50
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम्
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम्
तेन जगद्धार्यते
Tadevanvidham mahatmyam brahmananam
Kshatramapi shashvatimavyayam prithivim patnimabhigamya bubhuje
Tadetadbrahmagnishomiyam
Tena jagaddharyate