UtshovChapter 330
330.1
श्रीभगवानुवाच
सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत्केशैर्मे अंशुसंज्ञितैः
बोधयंस्तापयंश्चैव जगदुत्तिष्ठतः पृथक्
Shribhagavanuvacha
Suryachandramasau shashvatkeshairme anshusangyitaih
Bodhayanstapayanshchaiva jagaduttishthatah prithak
330.2
बोधनात्तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत्
अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन
हृषीकेशोऽहमीशानो वरदो लोकभावनः
Bodhanattapanachchaiva jagato harshanam bhavet
Agnishomakritairebhih karmabhih pandunandana
Hrishikeshohamishano varado lokabhavanah
330.3
इडोपहूतयोगेन हरे भागं क्रतुष्वहम्
वर्णश्च मे हरिश्रेष्ठस्तस्माद्धरिरहं स्मृतः
Idopahutayogena hare bhagam kratushvaham
Varnashcha me harishreshthastasmaddhariraham smritah
330.4
धाम सारो हि लोकानामृतं चैव विचारितम्
ऋतधामा ततो विप्रैः सत्यश्चाहं प्रकीर्तितः
Dhama saro hi lokanamritam chaiva vicharitam
Ritadhama tato vipraih satyashchaham prakirtitah
330.5
नष्टां च धरणीं पूर्वमविन्दं वै गुहागताम्
गोविन्द इति मां देवा वाग्भिः समभितुष्टुवुः
Nashtam cha dharanim purvamavindam vai guhagatam
Govinda iti mam deva vagbhih samabhitushtuvuh
330.6
शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च यो भवेत्
तेनाविष्टं हि यत्किंचिच्छिपिविष्टं हि तत्स्मृतम्
Shipivishteti chakhyayam hinaroma cha yo bhavet
Tenavishtam hi yatkinchichchhipivishtam hi tatsmritam
330.7
यास्को मामृषिरव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान्
शिपिविष्ट इति ह्यस्माद्गुह्यनामधरो ह्यहम्
Yasko mamrishiravyagro naikayagyeshu gitavan
Shipivishta iti hyasmadguhyanamadharo hyaham
330.8
स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्को ऋषिरुदारधीः
मत्प्रसादादधो नष्टं निरुक्तमभिजग्मिवान्
Stutva mam shipivishteti yasko rishirudaradhih
Matprasadadadho nashtam niruktamabhijagmivan
330.9
न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः
Na hi jato na jayeham na janishye kadachana
Kshetragyah sarvabhutanam tasmadahamajah smritah
330.10
नोक्तपूर्वं मया क्षुद्रमश्लीलं वा कदाचन
ऋता ब्रह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती
Noktapurvam maya kshudramashlilam va kadachana
Rita brahmasuta sa me satya devi sarasvati
330.11
सच्चासच्चैव कौन्तेय मयावेशितमात्मनि
पौष्करे ब्रह्मसदने सत्यं मामृषयो विदुः
Sachchasachchaiva kaunteya mayaveshitamatmani
Paushkare brahmasadane satyam mamrishayo viduh
330.12
सत्त्वान्न च्युतपूर्वोऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम्
जन्मनीहाभवत्सत्त्वं पौर्विकं मे धनंजय
Sattvanna chyutapurvoham sattvam vai viddhi matkritam
Janmanihabhavatsattvam paurvikam me dhananjaya
330.13
निराशीःकर्मसंयुक्तं सात्वतं मां प्रकल्पय
सात्वतज्ञानदृष्टोऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः
Nirashihkarmasanyuktam satvatam mam prakalpaya
Satvatagyanadrishtoham satvatah satvatam patih
330.14
कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसो महान्
कृष्णो वर्णश्च मे यस्मात्तस्मात्कृष्णोऽहमर्जुन
Krishami medinim partha bhutva karshnayaso mahan
Krishno varnashcha me yasmattasmatkrishnohamarjuna
330.15
मया संश्लेषिता भूमिरद्भिर्व्योम च वायुना
वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम
Maya sanshleshita bhumiradbhirvyoma cha vayuna
Vayushcha tejasa sardham vaikunthatvam tato mama
330.16
निर्वाणं परमं सौख्यं धर्मोऽसौ पर उच्यते
तस्मान्न च्युतपूर्वोऽहमच्युतस्तेन कर्मणा
Nirvanam paramam saukhyam dharmosau para uchyate
Tasmanna chyutapurvohamachyutastena karmana
330.17
पृथिवीनभसी चोभे विश्रुते विश्वलौकिके
तयोः संधारणार्थं हि मामधोक्षजमञ्जसा
Prithivinabhasi chobhe vishrute vishvalaukike
Tayoh sandharanartham hi mamadhokshajamanjasa
330.18
निरुक्तं वेदविदुषो ये च शब्दार्थचिन्तकाः
ते मां गायन्ति प्राग्वंशे अधोक्षज इति स्थितिः
Niruktam vedavidusho ye cha shabdarthachintakah
Te mam gayanti pragvanshe adhokshaja iti sthitih
330.19
शब्द एकमतैरेष व्याहृतः परमर्षिभिः
नान्यो ह्यधोक्षजो लोके ऋते नारायणं प्रभुम्
Shabda ekamatairesha vyahritah paramarshibhih
Nanyo hyadhokshajo loke rite narayanam prabhum
330.20
घृतं ममार्चिषो लोके जन्तूनां प्राणधारणम्
घृतार्चिरहमव्यग्रैर्वेदज्ञैः परिकीर्तितः
Ghritam mamarchisho loke jantunam pranadharanam
Ghritarchirahamavyagrairvedagyaih parikirtitah
330.21
त्रयो हि धातवः ख्याताः कर्मजा इति च स्मृताः
पित्तं श्लेष्मा च वायुश्च एष संघात उच्यते
Trayo hi dhatavah khyatah karmaja iti cha smritah
Pittam shleshma cha vayushcha esha sanghata uchyate
330.22
एतैश्च धार्यते जन्तुरेतैः क्षीणैश्च क्षीयते
आयुर्वेदविदस्तस्मात्त्रिधातुं मां प्रचक्षते
Etaishcha dharyate janturetaih kshinaishcha kshiyate
Ayurvedavidastasmattridhatum mam prachakshate
330.23
वृषो हि भगवान्धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत
नैघण्टुकपदाख्यातं विद्धि मां वृषमुत्तमम्
Vrisho hi bhagavandharmah khyato lokeshu bharata
Naighantukapadakhyatam viddhi mam vrishamuttamam
330.24
कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते
तस्माद्वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः
Kapirvarahah shreshthashcha dharmashcha vrisha uchyate
Tasmadvrishakapim praha kashyapo mam prajapatih
330.25
न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं; कदाचिद्विदन्ते सुराश्चासुराश्च
अनाद्यो ह्यमध्यस्तथा चाप्यनन्तः; प्रगीतोऽहमीशो विभुर्लोकसाक्षी
Na chadim na madhyam tatha naiva chantam; kadachidvidante surashchasurashcha
Anadyo hyamadhyastatha chapyanantah; pragitohamisho vibhurlokasakshi
330.26
शुचीनि श्रवणीयानि शृणोमीह धनंजय
न च पापानि गृह्णामि ततोऽहं वै शुचिश्रवाः
Shuchini shravaniyani shrinomiha dhananjaya
Na cha papani grihnami tatoham vai shuchishravah
330.27
एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहो दिव्यदर्शनः
इमामुद्धृतवान्भूमिमेकशृङ्गस्ततो ह्यहम्
Ekashringah pura bhutva varaho divyadarshanah
Imamuddhritavanbhumimekashringastato hyaham
330.28
तथैवासं त्रिककुदो वाराहं रूपमास्थितः
त्रिककुत्तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात्
Tathaivasam trikakudo varaham rupamasthitah
Trikakuttena vikhyatah sharirasya tu mapanat
330.29
विरिञ्च इति यः प्रोक्तः कपिलज्ञानचिन्तकैः
स प्रजापतिरेवाहं चेतनात्सर्वलोककृत्
Virincha iti yah proktah kapilagyanachintakaih
Sa prajapatirevaham chetanatsarvalokakrit
330.30
विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम्
कपिलं प्राहुराचार्याः सांख्या निश्चितनिश्चयाः
Vidyasahayavantam mamadityastham sanatanam
Kapilam prahuracharyah sankhya nishchitanishchayah
330.31
हिरण्यगर्भो द्युतिमानेष यश्छन्दसि स्तुतः
योगैः संपूज्यते नित्यं स एवाहं विभुः स्मृतः
Hiranyagarbho dyutimanesha yashchhandasi stutah
Yogaih sampujyate nityam sa evaham vibhuh smritah
330.32
एकविंशतिशाखं च ऋग्वेदं मां प्रचक्षते
सहस्रशाखं यत्साम ये वै वेदविदो जनाः
गायन्त्यारण्यके विप्रा मद्भक्तास्तेऽपि दुर्लभाः
Ekavinshatishakham cha rigvedam mam prachakshate
Sahasrashakham yatsama ye vai vedavido janah
Gayantyaranyake vipra madbhaktastepi durlabhah
330.33
षट्पञ्चाशतमष्टौ च सप्तत्रिंशतमित्युत
यस्मिञ्शाखा यजुर्वेदे सोऽहमाध्वर्यवे स्मृतः
Shatpanchashatamashtau cha saptatrinshatamityuta
Yasminshakha yajurvede sohamadhvaryave smritah
330.34
पञ्चकल्पमथर्वाणं कृत्याभिः परिबृंहितम्
कल्पयन्ति हि मां विप्रा अथर्वाणविदस्तथा
Panchakalpamatharvanam krityabhih paribrinhitam
Kalpayanti hi mam vipra atharvanavidastatha
330.35
शाखाभेदाश्च ये केचिद्याश्च शाखासु गीतयः
स्वरवर्णसमुच्चाराः सर्वांस्तान्विद्धि मत्कृतान्
Shakhabhedashcha ye kechidyashcha shakhasu gitayah
Svaravarnasamuchcharah sarvanstanviddhi matkritan
330.36
यत्तद्धयशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम्
सोऽहमेवोत्तरे भागे क्रमाक्षरविभागवित्
Yattaddhayashirah partha samudeti varapradam
Sohamevottare bhage kramaksharavibhagavit
330.37
रामादेशितमार्गेण मत्प्रसादान्महात्मना
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तस्तस्माद्भूतात्सनातनात्
बाभ्रव्यगोत्रः स बभौ प्रथमः क्रमपारगः
Ramadeshitamargena matprasadanmahatmana
Panchalena kramah praptastasmadbhutatsanatanat
Babhravyagotrah sa babhau prathamah kramaparagah
330.38
नारायणाद्वरं लब्ध्वा प्राप्य योगमनुत्तमम्
क्रमं प्रणीय शिक्षां च प्रणयित्वा स गालवः
Narayanadvaram labdhva prapya yogamanuttamam
Kramam praniya shiksham cha pranayitva sa galavah
330.39
कण्डरीकोऽथ राजा च ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्
जातीमरणजं दुःखं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः
सप्तजातिषु मुख्यत्वाद्योगानां संपदं गतः
Kandarikotha raja cha brahmadattah pratapavan
Jatimaranajam duhkham smritva smritva punah punah
Saptajatishu mukhyatvadyoganam sampadam gatah
330.40
पुराहमात्मजः पार्थ प्रथितः कारणान्तरे
धर्मस्य कुरुशार्दूल ततोऽहं धर्मजः स्मृतः
Purahamatmajah partha prathitah karanantare
Dharmasya kurushardula tatoham dharmajah smritah
330.41
नरनारायणौ पूर्वं तपस्तेपतुरव्ययम्
धर्मयानं समारूढौ पर्वते गन्धमादने
Naranarayanau purvam tapastepaturavyayam
Dharmayanam samarudhau parvate gandhamadane
330.42
तत्कालसमयं चैव दक्षयज्ञो बभूव ह
न चैवाकल्पयद्भागं दक्षो रुद्रस्य भारत
Tatkalasamayam chaiva dakshayagyo babhuva ha
Na chaivakalpayadbhagam daksho rudrasya bharata
330.43
ततो दधीचिवचनाद्दक्षयज्ञमपाहरत्
ससर्ज शूलं क्रोधेन प्रज्वलन्तं मुहुर्मुहुः
Tato dadhichivachanaddakshayagyamapaharat
Sasarja shulam krodhena prajvalantam muhurmuhuh
330.44
तच्छूलं भस्मसात्कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम्
आवयोः सहसागच्छद्बदर्याश्रममन्तिकात्
वेगेन महता पार्थ पतन्नारायणोरसि
Tachchhulam bhasmasatkritva dakshayagyam savistaram
Avayoh sahasagachchhadbadaryashramamantikat
Vegena mahata partha patannarayanorasi
330.45
ततः स्वतेजसाविष्टाः केशा नारायणस्य ह
बभूवुर्मुञ्जवर्णास्तु ततोऽहं मुञ्जकेशवान्
Tatah svatejasavishtah kesha narayanasya ha
Babhuvurmunjavarnastu tatoham munjakeshavan
330.46
तच्च शूलं विनिर्धूतं हुंकारेण महात्मना
जगाम शंकरकरं नारायणसमाहतम्
Tachcha shulam vinirdhutam hunkarena mahatmana
Jagama shankarakaram narayanasamahatam
330.47
अथ रुद्र उपाधावत्तावृषी तपसान्वितौ
तत एनं समुद्धूतं कण्ठे जग्राह पाणिना
नारायणः स विश्वात्मा तेनास्य शितिकण्ठता
Atha rudra upadhavattavrishi tapasanvitau
Tata enam samuddhutam kanthe jagraha panina
Narayanah sa vishvatma tenasya shitikanthata
330.48
अथ रुद्रविघातार्थमिषीकां जगृहे नरः
मन्त्रैश्च संयुयोजाशु सोऽभवत्परशुर्महान्
Atha rudravighatarthamishikam jagrihe narah
Mantraishcha sanyuyojashu sobhavatparashurmahan
330.49
क्षिप्तश्च सहसा रुद्रे खण्डनं प्राप्तवांस्तदा
ततोऽहं खण्डपरशुः स्मृतः परशुखण्डनात्
Kshiptashcha sahasa rudre khandanam praptavanstada
Tatoham khandaparashuh smritah parashukhandanat
330.50
अर्जुन उवाच
अस्मिन्युद्धे तु वार्ष्णेय त्रैलोक्यमथने तदा
जयं कः प्राप्तवांस्तत्र शंसैतन्मे जनार्दन
Arjuna uvacha
Asminyuddhe tu varshneya trailokyamathane tada
Jayam kah praptavanstatra shansaitanme janardana
330.51
श्रीभगवानुवाच
तयोः संलग्नयोर्युद्धे रुद्रनारायणात्मनोः
उद्विग्नाः सहसा कृत्स्ना लोकाः सर्वेऽभवंस्तदा
Shribhagavanuvacha
Tayoh sanlagnayoryuddhe rudranarayanatmanoh
Udvignah sahasa kritsna lokah sarvebhavanstada
330.52
नागृह्णात्पावकः शुभ्रं मखेषु सुहुतं हविः
वेदा न प्रतिभान्ति स्म ऋषीणां भावितात्मनाम्
Nagrihnatpavakah shubhram makheshu suhutam havih
Veda na pratibhanti sma rishinam bhavitatmanam
330.53
देवान्रजस्तमश्चैव समाविविशतुस्तदा
वसुधा संचकम्पेऽथ नभश्च विपफाल ह
Devanrajastamashchaiva samavivishatustada
Vasudha sanchakampetha nabhashcha vipaphala ha
330.54
निष्प्रभाणि च तेजांसि ब्रह्मा चैवासनाच्च्युतः
अगाच्छोषं समुद्रश्च हिमवांश्च व्यशीर्यत
Nishprabhani cha tejansi brahma chaivasanachchyutah
Agachchhosham samudrashcha himavanshcha vyashiryata
330.55
तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने निमित्ते पाण्डुनन्दन
ब्रह्मा वृतो देवगणैरृषिभिश्च महात्मभिः
आजगामाशु तं देशं यत्र युद्धमवर्तत
Tasminnevam samutpanne nimitte pandunandana
Brahma vrito devaganairrishibhishcha mahatmabhih
Ajagamashu tam desham yatra yuddhamavartata
330.56
साञ्जलिप्रग्रहो भूत्वा चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः
उवाच वचनं रुद्रं लोकानामस्तु वै शिवम्
न्यस्यायुधानि विश्वेश जगतो हितकाम्यया
Sanjalipragraho bhutva chaturvaktro niruktagah
Uvacha vachanam rudram lokanamastu vai shivam
Nyasyayudhani vishvesha jagato hitakamyaya
330.57
यदक्षरमथाव्यक्तमीशं लोकस्य भावनम्
कूटस्थं कर्तृनिर्द्वंद्वमकर्तेति च यं विदुः
Yadaksharamathavyaktamisham lokasya bhavanam
Kutastham kartrinirdvandvamakarteti cha yam viduh
330.58
व्यक्तिभावगतस्यास्य एका मूर्तिरियं शिवा
नरो नारायणश्चैव जातौ धर्मकुलोद्वहौ
Vyaktibhavagatasyasya eka murtiriyam shiva
Naro narayanashchaiva jatau dharmakulodvahau
330.59
तपसा महता युक्तौ देवश्रेष्ठौ महाव्रतौ
अहं प्रसादजस्तस्य कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
त्वं चैव क्रोधजस्तात पूर्वसर्गे सनातनः
Tapasa mahata yuktau devashreshthau mahavratau
Aham prasadajastasya kasminshchitkaranantare
Tvam chaiva krodhajastata purvasarge sanatanah
330.60
मया च सार्धं वरदं विबुधैश्च महर्षिभिः
प्रसादयाशु लोकानां शान्तिर्भवतु माचिरम्
Maya cha sardham varadam vibudhaishcha maharshibhih
Prasadayashu lokanam shantirbhavatu machiram
330.61
ब्रह्मणा त्वेवमुक्तस्तु रुद्रः क्रोधाग्निमुत्सृजन्
प्रसादयामास ततो देवं नारायणं प्रभुम्
शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम्
Brahmana tvevamuktastu rudrah krodhagnimutsrijan
Prasadayamasa tato devam narayanam prabhum
Sharanam cha jagamadyam varenyam varadam harim
330.62
ततोऽथ वरदो देवो जितक्रोधो जितेन्द्रियः
प्रीतिमानभवत्तत्र रुद्रेण सह संगतः
Tatotha varado devo jitakrodho jitendriyah
Pritimanabhavattatra rudrena saha sangatah
330.63
ऋषिभिर्ब्रह्मणा चैव विबुधैश्च सुपूजितः
उवाच देवमीशानमीशः स जगतो हरिः
Rishibhirbrahmana chaiva vibudhaishcha supujitah
Uvacha devamishanamishah sa jagato harih
330.64
यस्त्वां वेत्ति स मां वेत्ति यस्त्वामनु स मामनु
नावयोरन्तरं किंचिन्मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा
Yastvam vetti sa mam vetti yastvamanu sa mamanu
Navayorantaram kinchinma te bhudbuddhiranyatha
330.65
अद्य प्रभृति श्रीवत्सः शूलाङ्कोऽयं भवत्वयम्
मम पाण्यङ्कितश्चापि श्रीकण्ठस्त्वं भविष्यसि
Adya prabhriti shrivatsah shulankoyam bhavatvayam
Mama panyankitashchapi shrikanthastvam bhavishyasi
330.66
एवं लक्षणमुत्पाद्य परस्परकृतं तदा
सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहितावृषी
तपस्तेपतुरव्यग्रौ विसृज्य त्रिदिवौकसः
Evam lakshanamutpadya parasparakritam tada
Sakhyam chaivatulam kritva rudrena sahitavrishi
Tapastepaturavyagrau visrijya tridivaukasah
330.67
एष ते कथितः पार्थ नारायणजयो मृधे
नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत
ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते
Esha te kathitah partha narayanajayo mridhe
Namani chaiva guhyani niruktani cha bharata
Rishibhih kathitaniha yani sankirtitani te
330.68
एवं बहुविधै रूपैश्चरामीह वसुंधराम्
ब्रह्मलोकं च कौन्तेय गोलोकं च सनातनम्
मया त्वं रक्षितो युद्धे महान्तं प्राप्तवाञ्जयम्
Evam bahuvidhai rupaishcharamiha vasundharam
Brahmalokam cha kaunteya golokam cha sanatanam
Maya tvam rakshito yuddhe mahantam praptavanjayam
330.69
यस्तु ते सोऽग्रतो याति युद्धे संप्रत्युपस्थिते
तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम्
Yastu te sograto yati yuddhe sampratyupasthite
Tam viddhi rudram kaunteya devadevam kapardinam
330.70
कालः स एव कथितः क्रोधजेति मया तव
निहतांस्तेन वै पूर्वं हतवानसि वै रिपून्
Kalah sa eva kathitah krodhajeti maya tava
Nihatanstena vai purvam hatavanasi vai ripun
330.71
अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवमुमापतिम्
नमस्व देवं प्रयतो विश्वेशं हरमव्ययम्
Aprameyaprabhavam tam devadevamumapatim
Namasva devam prayato vishvesham haramavyayam