UtshovChapter 328
328.1
जनमेजय उवाच
अस्तौषीद्यैरिमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम्
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम
Janamejaya uvacha
Astaushidyairimam vyasah sashishyo madhusudanam
Namabhirvividhairesham niruktam bhagavanmama
328.2
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः
Vaktumarhasi shushrushoh prajapatipaterhareh
Shrutva bhaveyam yatputah sharachchandra ivamalah
328.3
वैशंपायन उवाच
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर्विभुः
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम्
Vaishampayana uvacha
Shrinu rajanyathachashta phalgunasya harirvibhuh
Prasannatmatmano namnam niruktam gunakarmajam
328.4
नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः
पृष्टवान्केशवं राजन्फल्गुनः परवीरहा
Namabhih kirtitaistasya keshavasya mahatmanah
Prishtavankeshavam rajanphalgunah paraviraha
328.5
अर्जुन उवाच
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद
Arjuna uvacha
Bhagavanbhutabhavyesha sarvabhutasrigavyaya
Lokadhama jagannatha lokanamabhayaprada
328.6
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः
Yani namani te deva kirtitani maharshibhih
Vedeshu sapuraneshu yani guhyani karmabhih
328.7
तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव
न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो
Tesham niruktam tvattoham shrotumichchhami keshava
Na hyanyo vartayennamnam niruktam tvamrite prabho
328.8
श्रीभगवानुवाच
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन
Shribhagavanuvacha
Rigvede sayajurvede tathaivatharvasamasu
Purane sopanishade tathaiva jyotisherjuna
328.9
सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः
Sankhye cha yogashastre cha ayurvede tathaiva cha
Bahuni mama namani kirtitani maharshibhih
328.10
गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित्
निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतोऽनघ
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा
Gaunani tatra namani karmajani cha kanichit
Niruktam karmajanam cha shrinushva prayatonagha
Kathyamanam maya tata tvam hi merdham smritah pura
328.11
नमोऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने
Namotiyashase tasmai dehinam paramatmane
Narayanaya vishvaya nirgunaya gunatmane
328.12
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः
योऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च
Yasya prasadajo brahma rudrashcha krodhasambhavah
Yosau yonirhi sarvasya sthavarasya charasya cha
328.13
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्त्वं सत्त्ववतां वर
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी
ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसंज्ञिता
Ashtadashagunam yattatsattvam sattvavatam vara
Prakritih sa para mahyam rodasi yogadharini
Rita satyamarajayya lokanamatmasangyita
328.14
तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः
ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट्
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः
Tasmatsarvah pravartante sargapralayavikriyah
Tato yagyashcha yashta cha puranah purusho virat
Aniruddha iti prokto lokanam prabhavapyayah
328.15
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्मं पद्मनिभेक्षण
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः
Brahme ratrikshaye prapte tasya hyamitatejasah
Prasadatpradurabhavatpadmam padmanibhekshana
Tatra brahma samabhavatsa tasyaiva prasadajah
328.16
अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः
Ahnah kshaye lalatachcha suto devasya vai tatha
Krodhavishtasya sanjagye rudrah sanharakarakah
328.17
एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ
तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ
Etau dvau vibudhashreshthau prasadakrodhajau smritau
Tadadeshitapanthanau srishtisanharakarakau
Nimittamatram tavatra sarvapranivarapradau
328.18
कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः
उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः
Kapardi jatilo mundah shmashanagrihasevakah
Ugravratadharo rudro yogi tripuradarunah
328.19
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे
Dakshakratuharashchaiva bhaganetraharastatha
Narayanatmako gyeyah pandaveya yuge yuge
328.20
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे
संपूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः
Tasminhi pujyamane vai devadeve maheshvare
Sampujito bhavetpartha devo narayanah prabhuh
328.21
अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन
तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम्
Ahamatma hi lokanam vishvanam pandunandana
Tasmadatmanamevagre rudram sampujayamyaham
328.22
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितं मनः
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते
Yadyaham narchayeyam vai ishanam varadam shivam
Atmanam narchayetkashchiditi me bhavitam manah
Maya pramanam hi kritam lokah samanuvartate
328.23
प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम्
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु
Pramanani hi pujyani tatastam pujayamyaham
Yastam vetti sa mam vetti yonu tam sa hi mamanu
328.24
रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम्
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु
Rudro narayanashchaiva sattvamekam dvidhakritam
Loke charati kaunteya vyaktistham sarvakarmasu
328.25
न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वमीश्वरम्
पुत्रार्थमाराधितवानात्मानमहमात्मना
Na hi me kenachiddeyo varah pandavanandana
Iti sanchintya manasa puranam vishvamishvaram
Putrarthamaradhitavanatmanamahamatmana
328.26
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय तु
ऋत आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम्
Na hi vishnuh pranamati kasmaichidvibudhaya tu
Rita atmanameveti tato rudram bhajamyaham
328.27
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम्
Sabrahmakah sarudrashcha sendra devah saharshibhih
Archayanti surashreshtham devam narayanam harim
328.28
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत
सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः
Bhavishyatam vartatam cha bhutanam chaiva bharata
Sarveshamagranirvishnuh sevyah pujyashcha nityashah
328.29
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम
Namasva havyadam vishnum tatha sharanadam nama
Varadam namasva kaunteya havyakavyabhujam nama
328.30
चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम्
तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः
अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्
Chaturvidha mama jana bhakta evam hi te shrutam
Teshamekantinah shreshthaste chaivananyadevatah
Ahameva gatistesham nirashihkarmakarinam
328.31
ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक्
Ye cha shishtastrayo bhaktah phalakama hi te matah
Sarve chyavanadharmanah pratibuddhastu shreshthabhak
328.32
ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः
प्रबुद्धवर्याः सेवन्ते मामेवैष्यन्ति यत्परम्
भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः
Brahmanam shitikantham cha yashchanya devatah smritah
Prabuddhavaryah sevante mamevaishyanti yatparam
Bhaktam prati visheshaste esha parthanukirtitah
328.33
त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ
भारावतरणार्थं हि प्रविष्टौ मानुषीं तनुम्
Tvam chaivaham cha kaunteya naranarayanau smritau
Bharavataranartham hi pravishtau manushim tanum
328.34
जानाम्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाभ्युदयिकोऽपि च
Janamyadhyatmayoganshcha yoham yasmachcha bharata
Nivrittilakshano dharmastathabhyudayikopi cha
328.35
नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
अयनं मम तत्पूर्वमतो नारायणो ह्यहम्
Naranamayanam khyatamahamekah sanatanah
Apo nara iti prokta apo vai narasunavah
Ayanam mama tatpurvamato narayano hyaham
328.36
छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम्
Chhadayami jagadvishvam bhutva surya ivanshubhih
Sarvabhutadhivasashcha vasudevastato hyaham
328.37
गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत
व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम
Gatishcha sarvabhutanam prajanam chapi bharata
Vyapta me rodasi partha kantishchabhyadhika mama
328.38
अधिभूतानि चान्तेऽहं तदिच्छंश्चास्मि भारत
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः
Adhibhutani chanteham tadichchhanshchasmi bharata
Kramanachchapyaham partha vishnurityabhisangyitah
328.39
दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति हि
दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम्
Damatsiddhim paripsanto mam janah kamayanti hi
Divam chorvim cha madhyam cha tasmaddamodaro hyaham
328.40
पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा
ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम्
Prishnirityuchyate channam veda apomritam tatha
Mamaitani sada garbhe prishnigarbhastato hyaham
328.41
ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितकूपाभिपातितम्
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम्
Rishayah prahurevam mam tritakupabhipatitam
Prishnigarbha tritam pahityekatadvitapatitam
328.42
ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ऋषिवरस्त्रितः
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात्
Tatah sa brahmanah putra adyo rishivarastritah
Uttatarodapanadvai prishnigarbhanukirtanat
328.43
सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत
अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः
सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः
Suryasya tapato lokanagneh somasya chapyuta
Anshavo ye prakashante mama te keshasangyitah
Sarvagyah keshavam tasmanmamahurdvijasattamah
328.44
स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना
उतथ्येऽन्तर्हिते चैव कदाचिद्देवमायया
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य भारत
Svapatnyamahito garbha utathyena mahatmana
Utathyentarhite chaiva kadachiddevamayaya
Brihaspatirathavindattam patnim tasya bharata
328.45
ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः
Tato vai tamrishishreshtham maithunopagatam tatha
Uvacha garbhah kaunteya panchabhutasamanvitah
328.46
पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम्
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च
Purvagatoham varada narhasyambam prabadhitum
Etadbrihaspatih shrutva chukrodha cha shashapa cha
328.47
मैथुनोपगतो यस्मात्त्वयाहं विनिवारितः
तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः
Maithunopagato yasmattvayaham vinivaritah
Tasmadandho jasyasi tvam machchhapannatra sanshayah
328.48
स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान्
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा
Sa shapadrishimukhyasya dirgham tama upeyivan
Sa hi dirghatama nama namna hyasidrishih pura
328.49
वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान्
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम
Vedanavapya chaturah sangopangansanatanan
Prayojayamasa tada nama guhyamidam mama
328.50
आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः
Anupurvyena vidhina keshaveti punah punah
Sa chakshushmansamabhavadgautamashchabhavatpunah
328.51
एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम्
Evam hi varadam nama keshaveti mamarjuna
Devanamatha sarveshamrishinam cha mahatmanam
328.52
अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनि मुखं कृतम्
अग्नीषोमात्मकं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम्
Agnih somena sanyukta ekayoni mukham kritam
Agnishomatmakam tasmajjagatkritsnam characharam
328.53
अपि हि पुराणे भवति
एकयोन्यात्मकावग्नीषोमौ
देवाश्चाग्निमुखा इति
एकयोनित्वाच्च परस्परं महयन्तो लोकान्धारयत इति
Api hi purane bhavati
Ekayonyatmakavagnishomau
Devashchagnimukha iti
Ekayonitvachcha parasparam mahayanto lokandharayata iti