UtshovChapter 312
312.1
भीष्म उवाच
स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्
प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः
Bhishma uvacha
Sa mokshamanuchintyaiva shukah pitaramabhyagat
Prahabhivadya cha gurum shreyorthi vinayanvitah
312.2
मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान्प्रब्रवीतु मे
यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत्प्रभो
Mokshadharmeshu kushalo bhagavanprabravitu me
Yatha me manasah shantih parama sambhavetprabho
312.3
श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम्
अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांश्च विविधानपि
Shrutva putrasya vachanam paramarshiruvacha tam
Adhishva putra moksham vai dharmanshcha vividhanapi
312.4
पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः
योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत
Piturniyogajjagraha shuko brahmavidam varah
Yogashastram cha nikhilam kapilam chaiva bharata
312.5
स तं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्
मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षविद्याविशारदम्
Sa tam brahmya shriya yuktam brahmatulyaparakramam
Mene putram yada vyaso mokshavidyavisharadam
312.6
उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्
स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन विशेषतः
Uvacha gachchheti tada janakam mithileshvaram
Sa te vakshyati mokshartham nikhilena visheshatah
312.7
पितुर्नियोगादगमन्मैथिलं जनकं नृपम्
प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम्
Piturniyogadagamanmaithilam janakam nripam
Prashtum dharmasya nishtham vai mokshasya cha parayanam
312.8
उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितः
न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै
Uktashcha manushena tvam patha gachchhetyavismitah
Na prabhavena gantavyamantarikshacharena vai
312.9
आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा
नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः
Arjavenaiva gantavyam na sukhanveshina patha
Nanveshtavya visheshastu vishesha hi prasanginah
312.10
अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे
स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम्
Ahankaro na kartavyo yajye tasminnaradhipe
Sthatavyam cha vashe tasya sa te chhetsyati sanshayam
312.11
स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः
याज्यो मम स यद्ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया
Sa dharmakushalo raja mokshashastravisharadah
Yajyo mama sa yadbruyattatkaryamavishankaya
312.12
एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः
पद्भ्यां शक्तोऽन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम्
Evamuktah sa dharmatma jagama mithilam munih
Padbhyam shaktontarikshena krantum bhumim sasagaram
312.13
स गिरींश्चाप्यतिक्रम्य नदीस्तीर्त्वा सरांसि च
बहुव्यालमृगाकीर्णा विविधाश्चाटवीस्तथा
Sa girinshchapyatikramya nadistirtva saransi cha
Bahuvyalamrigakirna vividhashchatavistatha
312.14
मेरोर्हरेश्च द्वे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा
क्रमेणैव व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्
Merorhareshcha dve varshe varsham haimavatam tatha
Kramenaiva vyatikramya bharatam varshamasadat
312.15
स देशान्विविधान्पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान्
आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः
Sa deshanvividhanpashyanshchinahunanishevitan
Aryavartamimam deshamajagama mahamunih
312.16
पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन्
अध्वानं सोऽतिचक्राम खेऽचरः खे चरन्निव
Piturvachanamagyaya tamevartham vichintayan
Adhvanam sotichakrama khecharah khe charanniva
312.17
पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च
रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन्न पश्यति
Pattanani cha ramyani sphitani nagarani cha
Ratnani cha vichitrani shukah pashyanna pashyati
312.18
उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च
पुण्यानि चैव तीर्थानि सोऽतिक्रम्य तथाध्वनः
Udyanani cha ramyani tathaivayatanani cha
Punyani chaiva tirthani sotikramya tathadhvanah
312.19
सोऽचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह
रक्षितान्धर्मराजेन जनकेन महात्मना
Sochirenaiva kalena videhanasasada ha
Rakshitandharmarajena janakena mahatmana
312.20
तत्र ग्रामान्बहून्पश्यन्बह्वन्नरसभोजनान्
पल्लीघोषान्समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान्
Tatra gramanbahunpashyanbahvannarasabhojanan
Pallighoshansamriddhanshcha bahugokulasankulan
312.21
स्फीतांश्च शालियवसैर्हंससारससेवितान्
पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलंकृतान्
Sphitanshcha shaliyavasairhansasarasasevitan
Padminibhishcha shatashah shrimatibhiralankritan
312.22
स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान्
मिथिलोपवनं रम्यमाससाद महर्द्धिमत्
Sa videhanatikramya samriddhajanasevitan
Mithilopavanam ramyamasasada maharddhimat
312.23
हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम्
पश्यन्नपश्यन्निव तत्समतिक्रामदच्युतः
Hastyashvarathasankirnam naranarisamakulam
Pashyannapashyanniva tatsamatikramadachyutah
312.24
मनसा तं वहन्भारं तमेवार्थं विचिन्तयन्
आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह
Manasa tam vahanbharam tamevartham vichintayan
Atmaramah prasannatma mithilamasasada ha
312.25
तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः
स्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह
Tasya dvaram samasadya dvarapalairnivaritah
Sthito dhyanaparo mukto viditah pravivesha ha
312.26
स राजमार्गमासाद्य समृद्धजनसंकुलम्
पार्थिवक्षयमासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह
Sa rajamargamasadya samriddhajanasankulam
Parthivakshayamasadya nihshankah pravivesha ha
312.27
तत्रापि द्वारपालास्तमुग्रवाचो न्यषेधयन्
तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत
Tatrapi dvarapalastamugravacho nyashedhayan
Tathaiva cha shukastatra nirmanyuh samatishthata
312.28
न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः
प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथातपात्
Na chatapadhvasantaptah kshutpipasashramanvitah
Pratamyati glayati va napaiti cha tathatapat
312.29
तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितः
मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम्
Tesham tu dvarapalanamekah shokasamanvitah
Madhyangatamivadityam drishtva shukamavasthitam
312.30
पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः
प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः
Pujayitva yathanyayamabhivadya kritanjalih
Praveshayattatah kakshyam dvitiyam rajaveshmanah
312.31
तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवानुचिन्तयन्
छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युतिः
Tatrasinah shukastata mokshamevanuchintayan
Chhayayamatape chaiva samadarshi mahadyutih
312.32
तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः
प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः
Tam muhurtadivagamya ragyo mantri kritanjalih
Praveshayattatah kakshyam tritiyam rajaveshmanah
312.33
तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्ररथोपमम्
सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम्
Tatrantahpurasambaddham mahachchaitrarathopamam
Suvibhaktajalakridam ramyam pushpitapadapam
312.34
तद्दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननमुत्तमम्
अर्हमासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः
Taddarshayitva sa shukam mantri kananamuttamam
Arhamasanamadishya nishchakrama tatah punah
312.35
तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः
सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः
Tam charuveshah sushronyastarunyah priyadarshanah
Sukshmaraktambaradharastaptakanchanabhushanah
312.36
संलापोल्लापकुशला नृत्तगीतविशारदाः
स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः
Sanlapollapakushala nrittagitavisharadah
Smitapurvabhibhashinyo rupenapsarasam samah
312.37
कामोपचारकुशला भावज्ञाः सर्वकोविदाः
परं पञ्चाशतो नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन्
Kamopacharakushala bhavagyah sarvakovidah
Param panchashato naryo varamukhyah samadravan
312.38
पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च
देशकालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन्
Padyadini pratigrahya pujaya parayarchya cha
Deshakalopapannena sadhvannenapyatarpayan
312.39
तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम्
सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत
Tasya bhuktavatastata tadantahpurakananam
Suramyam darshayamasurekaikashyena bharata
312.40
क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम्
उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस्तदा
Kridantyashcha hasantyashcha gayantyashchaiva tah shukam
Udarasattvam sattvagyah sarvah paryacharanstada
312.41
आरणेयस्तु शुद्धात्मा त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्
वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति
Araneyastu shuddhatma trisandehastrikarmakrit
Vashyendriyo jitakrodho na hrishyati na kupyati
312.42
तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम्
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं ददुस्ताः परमस्त्रियः
Tasmai shayyasanam divyam vararham ratnabhushitam
Spardhyastaranasanstirnam dadustah paramastriyah
312.43
पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्यामुपास्य च
निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन्
Padashaucham tu kritvaiva shukah sandhyamupasya cha
Nishasadasane punye tamevartham vichintayan
312.44
पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः
मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्प्रभुः
Purvaratre tu tatrasau bhutva dhyanaparayanah
Madhyaratre yathanyayam nidramaharayatprabhuh
312.45
ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्
स्त्रीभिः परिवृतो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत
Tato muhurtadutthaya kritva shauchamanantaram
Stribhih parivrito dhimandhyanamevanvapadyata
312.46
अनेन विधिना कार्ष्णिस्तदहःशेषमच्युतः
तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत
Anena vidhina karshnistadahahsheshamachyutah
Tam cha ratrim nripakule vartayamasa bharata