UtshovChapter 313
313.1
भीष्म उवाच
ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत
पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च
Bhishma uvacha
Tatah sa raja janako mantribhih saha bharata
Purah purohitam kritva sarvanyantahpurani cha
313.2
आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च
शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्
Asanam cha puraskritya ratnani vividhani cha
Shirasa charghyamadaya guruputram samabhyagat
313.3
स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम्
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत्
Sa tadasanamadaya bahuratnavibhushitam
Spardhyastaranasanstirnam sarvatobhadramriddhimat
313.4
पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम्
Purodhasa sangrihitam hastenalabhya parthivah
Pradadau guruputraya shukaya paramarchitam
313.5
तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत्
पाद्यं निवेद्य प्रथममर्घ्यं गां च न्यवेदयत्
स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि
Tatropavishtam tam karshnim shastratah pratyapujayat
Padyam nivedya prathamamarghyam gam cha nyavedayat
Sa cha tam mantravatpujam pratyagrihnadyathavidhi
313.6
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः
गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च
Pratigrihya cha tam pujam janakaddvijasattamah
Gam chaiva samanugyaya rajanamanumanya cha
313.7
पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम्
अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह
Paryaprichchhanmahateja ragyah kushalamavyayam
Anamayam cha rajendra shukah sanucharasya ha
313.8
अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः
उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः
Anugyatah sa tenatha nishasada sahanugah
Udarasattvabhijano bhumau raja kritanjalih
313.9
कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः
किमागमनमित्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः
Kushalam chavyayam chaiva prishtva vaiyasakim nripah
Kimagamanamityeva paryaprichchhata parthivah
313.10
शुक उवाच
पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः
विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः
Shuka uvacha
Pitrahamukto bhadram te mokshadharmarthakovidah
Videharajo yajyo me janako nama vishrutah
313.11
तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम्
Tatra gachchhasva vai turnam yadi te hridi sanshayah
Pravrittau va nivrittau va sa te chhetsyati sanshayam
313.12
सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि
Soham piturniyogattvamupaprashtumihagatah
Tanme dharmabhritam shreshtha yathavadvaktumarhasi
313.13
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः
कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा
Kim karyam brahmaneneha moksharthashcha kimatmakah
Katham cha mokshah kartavyo gyanena tapasapi va
313.14
जनक उवाच
यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु
कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः
Janaka uvacha
Yatkaryam brahmaneneha janmaprabhriti tachchhrinu
Kritopanayanastata bhavedvedaparayanah
313.15
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो
देवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः
Tapasa guruvrittya cha brahmacharyena chabhibho
Devatanam pitrinam chapyanrinashchanasuyakah
313.16
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च
अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः
Vedanadhitya niyato dakshinamapavarjya cha
Abhyanugyamatha prapya samavarteta vai dvijah
313.17
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत्
अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च
Samavrittastu garhasthye sadaro niyato vaset
Anasuyuryathanyayamahitagnistathaiva cha
313.18
उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत्
तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः
Utpadya putrapautram tu vanyashramapade vaset
Tanevagninyathashastramarchayannatithipriyah
313.19
स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित्
निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्
Sa vanegninyathanyayamatmanyaropya dharmavit
Nirdvandvo vitaragatma brahmashramapade vaset
313.20
शुक उवाच
उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते
किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु च
Shuka uvacha
Utpanne gyanavigyane pratyakshe hridi shashvate
Kimavashyam nivastavyamashrameshu vaneshu cha
313.21
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
यथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप
Etadbhavantam prichchhami tadbhavanvaktumarhati
Yathavedarthatattvena bruhi me tvam janadhipa
313.22
जनक उवाच
न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत्
न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः
Janaka uvacha
Na vina gyanavigyanam mokshasyadhigamo bhavet
Na vina gurusambandham gyanasyadhigamah smritah
313.23
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते
विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत्
Acharyah plavita tasya gyanam plava ihochyate
Vigyaya kritakrityastu tirnastadubhayam tyajet
313.24
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम्
पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः
Anuchchhedaya lokanamanuchchhedaya karmanam
Purvairacharito dharmashchaturashramyasankathah
313.25
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणा
कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते
Anena kramayogena bahujatishu karmana
Kritva shubhashubham karma moksho nameha labhyate
313.26
भावितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे
Bhavitaih karanaishchayam bahusansarayonishu
Asadayati shuddhatma moksham vai prathamashrame
313.27
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः
त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः
Tamasadya tu muktasya drishtarthasya vipashchitah
Trishvashrameshu ko nvartho bhavetparamabhipsatah
313.28
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत्
सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना
Rajasanstamasanshchaiva nityam doshanvivarjayet
Sattvikam margamasthaya pashyedatmanamatmana
313.29
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा
Sarvabhuteshu chatmanam sarvabhutani chatmani
Sampashyannopalipyeta jale varicharo yatha
313.30
पक्षीव प्लवनादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते
विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः
Pakshiva plavanadurdhvamamutranantyamashnute
Vihaya deham nirmukto nirdvandvah prashamam gatah
313.31
अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना
धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः
Atra gathah pura gitah shrinu ragya yayatina
Dharyante ya dvijaistata mokshashastravisharadaih
313.32
ज्योतिरात्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत्
स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा
Jyotiratmani nanyatra ratam tatraiva chaiva tat
Svayam cha shakyam taddrashtum susamahitachetasa
313.33
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः
यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
Na bibheti paro yasmanna bibheti parachcha yah
Yashcha nechchhati na dveshti brahma sampadyate tada
313.34
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम्
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada bhavam na kurute sarvabhuteshu papakam
Karmana manasa vacha brahma sampadyate tada
313.35
संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम्
त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते
Sanyojya tapasatmanamirshyamutsrijya mohinim
Tyaktva kamam cha lobham cha tato brahmatvamashnute
313.36
यदा श्रव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम्
समो भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada shravye cha drishye cha sarvabhuteshu chapyayam
Samo bhavati nirdvandvo brahma sampadyate tada
313.37
यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति
काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च
Yada stutim cha nindam cha samatvenaiva pashyati
Kanchanam chayasam chaiva sukhaduhkhe tathaiva cha
313.38
शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम्
जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा
Shitamushnam tathaivarthamanartham priyamapriyam
Jivitam maranam chaiva brahma sampadyate tada
313.39
प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः
तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा
Prasaryeha yathangani kurmah sanharate punah
Tathendriyani manasa sanyantavyani bhikshuna
313.40
तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते
तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम्
Tamahparigatam veshma yatha dipena drishyate
Tatha buddhipradipena shakya atma nirikshitum
313.41
एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर
यच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद्भवान्
Etatsarvam prapashyami tvayi buddhimatam vara
Yachchanyadapi vettavyam tattvato veda tadbhavan
313.42
ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः
गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया
Brahmarshe viditashchasi vishayantamupagatah
Gurostava prasadena tava chaivopashikshaya
313.43
तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने
ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम
Tasyaiva cha prasadena pradurbhutam mahamune
Gyanam divyam mamapidam tenasi vidito mama
313.44
अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव
अधिकं च तवैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे
Adhikam tava vigyanamadhika cha gatistava
Adhikam cha tavaishvaryam tachcha tvam navabudhyase
313.45
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाप्यविमोक्षजात्
उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम्
Balyadva sanshayadvapi bhayadvapyavimokshajat
Utpanne chapi vigyane nadhigachchhati tam gatim
313.46
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः
विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम्
Vyavasayena shuddhena madvidhaishchhinnasanshayah
Vimuchya hridayagranthinasadayati tam gatim
313.47
भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः
व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम्
Bhavanshchotpannavigyanah sthirabuddhiralolupah
Vyavasayadrite brahmannasadayati tatparam
313.48
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपा
नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते
Nasti te sukhaduhkheshu vishesho nasti lolupa
Nautsukyam nrittagiteshu na raga upajayate
313.49
न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम्
पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम्
Na bandhushu nibandhaste na bhayeshvasti te bhayam
Pashyami tvam mahabhaga tulyaloshtashmakanchanam
313.50
अहं च त्वानुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः
आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम्
Aham cha tvanupashyami ye chapyanye manishinah
Asthitam paramam margamakshayam tamanamayam
313.51
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः
तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि
Yatphalam brahmanasyeha moksharthashcha yadatmakah
Tasminvai vartase vipra kimanyatpariprichchhasi