UtshovChapter 314
314.1
भीष्म उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः
आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना
Bhishma uvacha
Etachchhrutva tu vachanam kritatma kritanishchayah
Atmanatmanamasthaya drishtva chatmanamatmana
314.2
कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः
शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः
Kritakaryah sukhi shantastushnim prayadudanmukhah
Shaishiram girimuddishya sadharma matarishvanah
314.3
एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदा
हिमवन्तमियाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम्
Etasminneva kale tu devarshirnaradastada
Himavantamiyaddrashtum siddhacharanasevitam
314.4
तमप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम्
किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च
Tamapsaroganakirnam gitasvananinaditam
Kinnaranam samuhaishcha bhringarajaistathaiva cha
314.5
मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः
चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः
राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा
Madgubhih khanjaritaishcha vichitrairjivajivakaih
Chitravarnairmayuraishcha kekashatavirajitaih
Rajahansasamuhaishcha hrishtaih parabhritaistatha
314.6
पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधिगच्छति
चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा
यत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया
Pakshirajo garutmanshcha yam nityamadhigachchhati
Chatvaro lokapalashcha devah sarshiganastatha
Yatra nityam samayanti lokasya hitakamyaya
314.7
विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना
यत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः
Vishnuna yatra putrarthe tapastaptam mahatmana
Yatraiva cha kumarena balye kshipta divaukasah
314.8
शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै
यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा
Shaktirnyasta kshititale trailokyamavamanya vai
Yatrovacha jagatskandah kshipanvakyamidam tada
314.9
योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः
यो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्
Yonyosti mattobhyadhiko vipra yasyadhikam priyah
Yo brahmanyo dvitiyosti trishu lokeshu viryavan
314.10
सोऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथ वा कम्पयत्विति
तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति
Sobhyuddharatvimam shaktimatha va kampayatviti
Tachchhrutva vyathita lokah ka imamuddharediti
314.11
अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम्
अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम्
किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन्
Atha devaganam sarvam sambhrantendriyamanasam
Apashyadbhagavanvishnuh kshiptam sasurarakshasam
Kim nvatra sukritam karyam bhavediti vichintayan
314.12
स नामृष्यत तं क्षेपमवैक्षत च पावकिम्
स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा
कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः
Sa namrishyata tam kshepamavaikshata cha pavakim
Sa prahasya vishuddhatma shaktim prajvalitam tada
Kampayamasa savyena panina purushottamah
314.13
शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा
मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना
Shaktyam tu kampamanayam vishnuna balina tada
Medini kampita sarva sashailavanakanana
314.14
शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता
रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना
Shaktenapi samuddhartum kampita sa na tuddhrita
Rakshata skandarajasya dharshanam prabhavishnuna
314.15
तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्रादमिदमब्रवीत्
पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति
Tam kampayitva bhagavanprahradamidamabravit
Pashya viryam kumarasya naitadanyah karishyati
314.16
सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः
जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनामप्यकम्पयत्
Somrishyamanastadvakyam samuddharananishchitah
Jagraha tam tasya shaktim na chainamapyakampayat
314.17
नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि
विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः
Nadam mahantam muktva sa murchhito girimurdhani
Vihvalah prapatadbhumau hiranyakashipoh sutah
314.18
यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः
तपोऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः
Yatrottaram disham gatva shailarajasya parshvatah
Tapotapyata durdharshastata nityam vrishadhvajah
314.19
पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः
आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षमकृतात्मभिः
Pavakena parikshipto dipyata tasya chashramah
Adityabandhanam nama durdharshamakritatmabhih
314.20
न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः
दशयोजनविस्तारमग्निज्वालासमावृतम्
Na tatra shakyate gantum yaksharakshasadanavaih
Dashayojanavistaramagnijvalasamavritam
314.21
भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान्
सर्वविघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः
Bhagavanpavakastatra svayam tishthati viryavan
Sarvavighnanprashamayanmahadevasya dhimatah
314.22
दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः
देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः
Divyam varshasahasram hi padenaikena tishthatah
Devansantapayanstatra mahadevo dhritavratah
314.23
ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतः
विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः
वेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः
Aindrim tu dishamasthaya shailarajasya dhimatah
Vivikte parvatatate parasharyo mahatapah
Vedanadhyapayamasa vyasah shishyanmahatapah
314.24
सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव च
जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम्
Sumantum cha mahabhagam vaishampayanameva cha
Jaiminim cha mahapragyam pailam chapi tapasvinam
314.25
एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः
तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुरुत्तमम्
आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः
Ebhih shishyaih parivrito vyasa aste mahatapah
Tatrashramapadam punyam dadarsha pituruttamam
Araneyo vishuddhatma nabhasiva divakarah
314.26
अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम्
ददर्श सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम्
Atha vyasah parikshiptam jvalantamiva pavakam
Dadarsha sutamayantam divakarasamaprabham
314.27
असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च
योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम्
Asajjamanam vriksheshu shaileshu vishameshu cha
Yogayuktam mahatmanam yatha banam gunachyutam
314.28
सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः
यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः
Sobhigamya pituh padavagrihnadaranisutah
Yathopajosham taishchapi samagachchhanmahamunih
314.29
ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतः
शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः
Tato nivedayamasa pitre sarvamasheshatah
Shuko janakarajena sanvadam pritamanasah
314.30
एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान्
उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः
Evamadhyapayanshishyanvyasah putram cha viryavan
Uvasa himavatprishthe parasharyo mahamunih
314.31
ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे
वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः
Tatah kadachichchhishyastam parivaryavatasthire
Vedadhyayanasampannah shantatmano jitendriyah
314.32
वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनः
अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम्
Vedeshu nishtham samprapya sangeshvatitapasvinah
Athochuste tada vyasam shishyah pranjalayo gurum
314.33
महता श्रेयसा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताः
एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम्
Mahata shreyasa yukta yashasa cha sma vardhitah
Ekam tvidanimichchhamo gurunanugraham kritam
314.34
इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाच ह
उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया
Iti tesham vachah shrutva brahmarshistanuvacha ha
Uchyatamiti tadvatsa yadvah karyam priyam maya
314.35
एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः
पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम्
Etadvakyam guroh shrutva shishyaste hrishtamanasah
Punah pranjalayo bhutva pranamya shirasa gurum
314.36
ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम्
यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम
Uchuste sahita rajannidam vachanamuttamam
Yadi prita upadhyayo dhanyah smo munisattama
314.37
काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा
षष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः
Kankshamastu vayam sarve varam dattam maharshina
Shashthah shishyo na te khyatim gachchhedatra prasida nah
314.38
चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमः
इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः
Chatvaraste vayam shishya guruputrashcha panchamah
Iha vedah pratishtherannesha nah kankshito varah
314.39
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित्
पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः
उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः
Shishyanam vachanam shrutva vyaso vedarthatattvavit
Parasharatmajo dhimanparalokarthachintakah
Uvacha shishyandharmatma dharmyam naihshreyasam vachah
314.40
ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे भवेत्
ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति
Brahmanaya sada deyam brahma shushrushave bhavet
Brahmaloke nivasam yo dhruvam samabhikankshati
314.41
भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम्
नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि
Bhavanto bahulah santu vedo vistaryatamayam
Nashishye sampradatavyo navrate nakritatmani
314.42
एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः
नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन
Ete shishyagunah sarve vigyatavya yatharthatah
Naparikshitacharitre vidya deya kathanchana
314.43
यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैः
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः
Yatha hi kanakam shuddham tapachchhedanigharshanaih
Pariksheta tatha shishyanikshetkulagunadibhih
314.44
न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये
यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति
Na niyojyashcha vah shishya aniyoge mahabhaye
Yathamati yathapatham tatha vidya phalishyati
314.45
सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु
श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः
Sarvastaratu durgani sarvo bhadrani pashyatu
Shravayechchaturo varnankritva brahmanamagratah
314.46
वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम्
स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा
Vedasyadhyayanam hidam tachcha karyam mahatsmritam
Stutyarthamiha devanam vedah srishtah svayambhuva
314.47
यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणं वेदपारगम्
सोऽपध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम्
Yo nirvadeta sammohadbrahmanam vedaparagam
Sopadhyanadbrahmanasya parabhuyadasanshayam
314.48
यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति
Yashchadharmena vibruyadyashchadharmena prichchhati
Tayoranyatarah praiti vidvesham vadhigachchhati
314.49
एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति
उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृदि वो भवेत्
Etadvah sarvamakhyatam svadhyayasya vidhim prati
Upakuryachcha shishyanametachcha hridi vo bhavet