UtshovChapter 315
315.1
भीष्म उवाच
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा
Bhishma uvacha
Etachchhrutva gurorvakyam vyasashishya mahaujasah
Anyonyam hrishtamanasah parishasvajire tada
315.2
उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम्
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्
Uktah smo yadbhagavata tadatvayatisanhitam
Tanno manasi sanrudham karishyamastatha cha tat
315.3
अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः
विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः
Anyonyam cha sabhajyaivam supritamanasah punah
Vigyapayanti sma gurum punarvakyavisharadah
315.4
शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने
वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो
Shailadasmanmahim gantum kankshitam no mahamune
Vedananekadha kartum yadi te ruchitam vibho
315.5
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
Shishyanam vachanam shrutva parasharasutah prabhuh
Pratyuvacha tato vakyam dharmarthasahitam hitam
315.6
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते
अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्
Kshitim va devalokam va gamyatam yadi rochate
Apramadashcha vah karyo brahma hi prachurachchhalam
315.7
तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च
Tenugyatastatah sarve guruna satyavadina
Jagmuh pradakshinam kritva vyasam murdhnabhivadya cha
315.8
अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन्
संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा
Avatirya mahim tetha chaturhotramakalpayan
Sanyajayanto vipranshcha rajanyanshcha vishastatha
315.9
पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः
Pujyamana dvijairnityam modamana grihe ratah
Yajanadhyapanaratah shrimanto lokavishrutah
315.10
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान्
तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत्
Avatirneshu shishyeshu vyasah putrasahayavan
Tushnim dhyanaparo dhimanekante samupavishat
315.11
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः
अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा
Tam dadarshashramapade naradah sumahatapah
Athainamabravitkale madhuraksharaya gira
315.12
भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव
Bho bho maharshe vasishtha brahmaghosho na vartate
Eko dhyanaparastushnim kimasse chintayanniva
315.13
ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा
Brahmaghoshairvirahitah parvatoyam na shobhate
Rajasa tamasa chaiva somah sopaplavo yatha
315.14
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः
देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः
Na bhrajate yathapurvam nishadanamivalayah
Devarshiganajushtopi vedadhvaninirakritah
315.15
ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः
विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा
Rishayashcha hi devashcha gandharvashcha mahaujasah
Vimukta brahmaghoshena na bhrajante yatha pura
315.16
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण
Naradasya vachah shrutva krishnadvaipayanobravit
Maharshe yattvaya proktam vedavadavichakshana
315.17
एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम्
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली
Etanmanonukulam me bhavanarhati bhashitum
Sarvagyah sarvadarshi cha sarvatra cha kutuhali
315.18
त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम्
तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते
Trishu lokeshu yadvrittam sarvam tava mate sthitam
Tadagyapaya viprarshe bruhi kim karavani te
315.19
यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर
वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः
Yanmaya samanushtheyam brahmarshe tadudahara
Viyuktasyeha shishyairme natihrishtamidam manah
315.20
नारद उवाच
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्
मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्
Narada uvacha
Anamnayamala veda brahmanasyavratam malam
Malam prithivya vahikah strinam kautuhalam malam
315.21
अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता
विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः
Adhiyatam bhavanvedansardham putrena dhimata
Vidhunvanbrahmaghoshena rakshobhayakritam tamah
315.22
भीष्म उवाच
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्
तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः
Bhishma uvacha
Naradasya vachah shrutva vyasah paramadharmavit
Tathetyuvacha sanhrishto vedabhyase dridhavratah
315.23
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत्
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव
Shukena saha putrena vedabhyasamathakarot
Svarenochchaih sa shaikshena lokanapurayanniva
315.24
तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः
वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः
Tayorabhyasatorevam nanadharmapravadinoh
Vatotimatram pravavau samudranilavejitah
315.25
ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत्
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः
Tatonadhyaya iti tam vyasah putramavarayat
Shuko varitamatrastu kautuhalasamanvitah
315.26
अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम्
आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम्
Aprichchhatpitaram brahmankuto vayurabhudayam
Akhyatumarhati bhavanvayoh sarvam vicheshtitam
315.27
शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः
अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत्
Shukasyaitadvachah shrutva vyasah paramavismitah
Anadhyayanimittesminnidam vachanamabravit
315.28
दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः
Divyam te chakshurutpannam svastham te nirmalam manah
Tamasa rajasa chapi tyaktah sattve vyavasthitah
315.29
आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मना
न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय
Adarshe svamiva chhayam pashyasyatmanamatmana
Nyasyatmani svayam vedanbuddhya samanuchintaya
315.30
देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः
Devayanacharo vishnoh pitriyanashcha tamasah
Dvavetau pretya panthanau divam chadhashcha gachchhatah
315.31
पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः
सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः
Prithivyamantarikshe cha yatra sanvanti vayavah
Saptaite vayumarga vai tannibodhanupurvashah
315.32
तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः
तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः
Tatra devaganah sadhyah samabhuvanmahabalah
Teshamapyabhavatputrah samano nama durjayah
315.33
उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः
अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम्
Udanastasya putrobhudvyanastasyabhavatsutah
Apanashcha tato gyeyah pranashchapi tatah param
315.34
अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः
पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम्
Anapatyobhavatprano durdharshah shatrutapanah
Prithakkarmani tesham tu pravakshyami yathatatham
315.35
प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक्
प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते
Praninam sarvato vayushcheshta vartayate prithak
Prananachchaiva bhutanam prana ityabhidhiyate
315.36
प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः
प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः
Prerayatyabhrasanghatandhumajanshchoshmajanshcha yah
Prathamah prathame marge pravaho nama sonilah
315.37
अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः
आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन्
Ambare snehamabhrebhyastadidbhyashchottamadyutih
Avaho nama sanvati dvitiyah shvasano nadan
315.38
उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः
अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः
Udayam jyotisham shashvatsomadinam karoti yah
Antardeheshu chodanam yam vadanti maharshayah
315.39
यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम्
उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः
Yashchaturbhyah samudrebhyo vayurdharayate jalam
Uddhrityadadate chapo jimutebhyombarenilah
315.40
योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति
उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः
Yodbhih sanyojya jimutanparjanyaya prayachchhati
Udvaho nama varshishthastritiyah sa sadagatih
315.41
समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः
वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः
Samuhyamana bahudha yena nilah prithagghanah
Varshamokshakritarambhaste bhavanti ghanaghanah
315.42
संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः
रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपयान्ति च
Sanhata yena chaviddha bhavanti nadatam nadah
Rakshanarthaya sambhuta meghatvamupayanti cha
315.43
योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा
चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः
Yosau vahati devanam vimanani vihayasa
Chaturthah sanvaho nama vayuh sa girimardanah
315.44
येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान्
वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः
Yena vegavata rugna rukshenarujata rasan
Vayuna vihata megha na bhavanti balahakah
315.45
दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान्
पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः
Darunotpatasancharo nabhasah stanayitnuman
Panchamah sa mahavego vivaho nama marutah
315.46
यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा
पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति
Yasminpariplave divya vahantyapo vihayasa
Punyam chakashagangayastoyam vishtabhya tishthati
315.47
दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः
योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा
Duratpratihato yasminnekarashmirdivakarah
Yoniranshusahasrasya yena bhati vasundhara
315.48
यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च
षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः
Yasmadapyayate somo nidhirdivyomritasya cha
Shashthah parivaho nama sa vayurjavatam varah
315.49
सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति
यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ
Sarvapranabhritam prananyontakale nirasyati
Yasya vartmanuvartete mrityuvaivasvatavubhau
315.50
सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया
ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते
Samyaganvikshatam buddhya shantayadhyatmanityaya
Dhyanabhyasabhiramanam yomritatvaya kalpate
315.51
यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे
दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः
Yam samasadya vegena dishamantam prapedire
Dakshasya dasha putranam sahasrani prajapateh
315.52
येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते
परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः
Yena srishtah parabhuto yatyeva na nivartate
Paravaho nama paro vayuh sa duratikramah
315.53
एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः
अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः
Evametediteh putra marutah paramadbhutah
Anaramantah sanvanti sarvagah sarvadharinah
315.54
एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः
कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता
Etattu mahadashcharyam yadayam parvatottamah
Kampitah sahasa tena vayunabhipravayata
315.55
विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः
सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा
Vishnornihshvasavatoyam yada vegasamiritah
Sahasodiryate tata jagatpravyathate tada
315.56
तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति
वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत्
Tasmadbrahmavido brahma nadhiyantetivayati
Vayorvayubhayam hyuktam brahma tatpiditam bhavet
315.57
एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः
उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा
Etavaduktva vachanam parasharasutah prabhuh
Uktva putramadhishveti vyomagangamayattada