UtshovChapter 316
316.1
भीष्म उवाच
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत्
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्वक्तुमीप्सितान्
Bhishma uvacha
Etasminnantare shunye naradah samupagamat
Shukam svadhyayaniratam vedarthanvaktumipsitan
316.2
देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम्
अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्
Devarshim tu shuko drishtva naradam samupasthitam
Arghyapurvena vidhina vedoktenabhyapujayat
316.3
नारदोऽथाब्रवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर
केन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत्
Naradothabravitprito bruhi brahmavidam vara
Kena tvam shreyasa tata yojayamiti hrishtavat
316.4
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत
अस्मिँल्लोके हितं यत्स्यात्तेन मां योक्तुमर्हसि
Naradasya vachah shrutva shukah provacha bharata
Asminlloke hitam yatsyattena mam yoktumarhasi
316.5
नारद उवाच
तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्
सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवीत्
Narada uvacha
Tattvam jigyasatam purvamrishinam bhavitatmanam
Sanatkumaro bhagavanidam vachanamabravit
316.6
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्
Nasti vidyasamam chakshurnasti vidyasamam tapah
Nasti ragasamam duhkham nasti tyagasamam sukham
316.7
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता
सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम्
Nivrittih karmanah papatsatatam punyashilata
Sadvrittih samudacharah shreya etadanuttamam
316.8
मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति
नालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम्
Manushyamasukham prapya yah sajjati sa muhyati
Nalam sa duhkhamokshaya sango vai duhkhalakshanam
316.9
सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनी
मोहजालावृतो दुःखमिह चामुत्र चाश्नुते
Saktasya buddhishchalati mohajalavivardhini
Mohajalavrito duhkhamiha chamutra chashnute
316.10
सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः
कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ
Sarvopayena kamasya krodhasya cha vinigrahah
Karyah shreyorthina tau hi shreyoghatarthamudyatau
316.11
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात्
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः
Nityam krodhattapo rakshechchhriyam raksheta matsarat
Vidyam manavamanabhyamatmanam tu pramadatah
316.12
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम्
Anrishansyam paro dharmah kshama cha paramam balam
Atmagyanam param gyanam na satyadvidyate param
316.13
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं भवेत्
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम
Satyasya vachanam shreyah satyadapi hitam bhavet
Yadbhutahitamatyantametatsatyam matam mama
316.14
सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः
Sarvarambhaphalatyagi nirashirnishparigrahah
Yena sarvam parityaktam sa vidvansa cha panditah
316.15
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह
असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः
Indriyairindriyarthebhyashcharatyatmavashairiha
Asajjamanah shantatma nirvikarah samahitah
316.16
आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति
Atmabhutairatadbhutah saha chaiva vinaiva cha
Sa vimuktah param shreyo nachirenadhigachchhati
316.17
अदर्शनमसंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदा
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्
Adarshanamasansparshastathasambhashanam sada
Yasya bhutaih saha mune sa shreyo vindate param
316.18
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्
Na hinsyatsarvabhutani maitrayanagatashcharet
Nedam janma samasadya vairam kurvita kenachit
316.19
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वमचापलम्
एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः
Akinchanyam susantosho nirashishtvamachapalam
Etadahuh param shreya atmagyasya jitatmanah
316.20
परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्
Parigraham parityajya bhava tata jitendriyah
Ashokam sthanamatishtha iha chamutra chabhayam
316.21
निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषमात्मनः
परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे
Niramisha na shochanti tyajehamishamatmanah
Parityajyamisham saumya duhkhatapadvimokshyase
316.22
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना
Taponityena dantena munina sanyatatmana
Ajitam jetukamena bhavyam sangeshvasangina
316.23
गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा
ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम्
Gunasangeshvanasakta ekacharyaratah sada
Brahmano nachiradeva sukhamayatyanuttamam
316.24
द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति
Dvandvarameshu bhuteshu ya eko ramate munih
Viddhi pragyanatriptam tam gyanatripto na shochati
316.25
शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम्
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः
Shubhairlabhati devatvam vyamishrairjanma manusham
Ashubhaishchapyadhojanma karmabhirlabhatevashah
316.26
तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे
Tatra mrityujaraduhkhaih satatam samabhidrutah
Sansare pachyate jantustatkatham navabudhyase
316.27
अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे
Ahite hitasangyastvamadhruve dhruvasangyakah
Anarthe charthasangyastvam kimartham navabudhyase
316.28
संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैः
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे
Sanveshtyamanam bahubhirmohatantubhiratmajaih
Koshakaravadatmanam veshtayannavabudhyase
316.29
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात्
Alam parigraheneha doshavanhi parigrahah
Krimirhi koshakarastu badhyate svaparigrahat
316.30
पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव
Putradarakutumbeshu saktah sidanti jantavah
Sarahpankarnave magna jirna vanagaja iva
316.31
महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान्
स्नेहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान्
Mahajalasamakrishtansthale matsyanivoddhritan
Snehajalasamakrishtanpashya jantunsuduhkhitan
316.32
कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयाः
पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम्
Kutumbam putradaram cha shariram dravyasanchayah
Parakyamadhruvam sarvam kim svam sukritadushkritam
316.33
यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते
अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि
Yada sarvam parityajya gantavyamavashena te
Anarthe kim prasaktastvam svamartham nanutishthasi
316.34
अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम्
तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि
Avishrantamanalambamapatheyamadaishikam
Tamahkantaramadhvanam kathameko gamishyasi
316.35
न हि त्वा प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति
सुकृतं दुष्कृतं च त्वा यास्यन्तमनुयास्यति
Na hi tva prasthitam kashchitprishthatonugamishyati
Sukritam dushkritam cha tva yasyantamanuyasyati
316.36
विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम्
अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते
Vidya karma cha shauryam cha gyanam cha bahuvistaram
Artharthamanusaryante siddharthastu vimuchyate
316.37
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः
Nibandhani rajjuresha ya grame vasato ratih
Chhittvainam sukrito yanti nainam chhindanti dushkritah
316.38
रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम्
गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्
Rupakulam manahsrotam sparshadvipam rasavaham
Gandhapankam shabdajalam svargamargaduravaham
316.39
क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटाकराम्
त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत्
Kshamaritram satyamayim dharmasthairyavatakaram
Tyagavatadhvagam shighram buddhinava nadim taret
316.40
त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज
Tyaja dharmamadharmam cha ubhe satyanrite tyaja
Ubhe satyanrite tyaktva yena tyajasi tam tyaja
316.41
त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया
उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात्
Tyaja dharmamasankalpadadharmam chapyahinsaya
Ubhe satyanrite buddhya buddhim paramanishchayat
316.42
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम्
चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः
Asthisthunam snayuyutam mansashonitalepanam
Charmavanaddham durgandhi purnam mutrapurishayoh
316.43
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम्
रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज
Jarashokasamavishtam rogayatanamaturam
Rajasvalamanityam cha bhutavasam samutsrija
316.44
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत्
महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु यत्
Idam vishvam jagatsarvamajagachchapi yadbhavet
Mahabhutatmakam sarvam mahadyatparamanu yat
316.45
इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः
Indriyani cha panchaiva tamah sattvam rajastatha
Ityesha saptadashako rashiravyaktasangyakah
316.46
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः
पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः
Sarvairihendriyarthaishcha vyaktavyaktairhi sanhitah
Panchavinshaka ityesha vyaktavyaktamayo gunah
316.47
एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते
त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा
Etaih sarvaih samayuktah pumanityabhidhiyate
Trivargotra sukham duhkham jivitam maranam tatha
316.48
य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ
पाराशर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन
Ya idam veda tattvena sa veda prabhavapyayau
Parasharyeha boddhavyam gyananam yachcha kinchana
316.49
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्
Indriyairgrihyate yadyattattadvyaktamiti sthitih
Avyaktamiti vigyeyam lingagrahyamatindriyam
316.50
इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति
Indriyairniyatairdehi dharabhiriva tarpyate
Loke vitatamatmanam lokam chatmani pashyati
316.51
परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा
Paravaradrishah shaktirgyanavelam na pashyati
Pashyatah sarvabhutani sarvavasthasu sarvada
316.52
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते
ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्
लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते
Brahmabhutasya sanyogo nashubhenopapadyate
Gyanena vividhankleshanativrittasya mohajan
Loke buddhiprakashena lokamargo na rishyate
316.53
अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम्
अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित्
Anadinidhanam jantumatmani sthitamavyayam
Akartaramamurtam cha bhagavanaha tirthavit
316.54
यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः
स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा
Yo jantuh svakritaistaistaih karmabhirnityaduhkhitah
Sa duhkhapratighatartham hanti jantunanekadha
316.55
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु
तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः
Tatah karma samadatte punaranyannavam bahu
Tapyatetha punastena bhuktvapathyamivaturah
316.56
अजस्रमेव मोहार्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः
बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा
Ajasrameva moharto duhkheshu sukhasangyitah
Badhyate mathyate chaiva karmabhirmanthavatsada
316.57
ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिह
परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः
Tato nivritto bandhatsvatkarmanamudayadiha
Paribhramati sansaram chakravadbahuvedanah
316.58
स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः
सर्ववित्सर्वजित्सिद्धो भव भावविवर्जितः
Sa tvam nivrittabandhastu nivrittashchapi karmatah
Sarvavitsarvajitsiddho bhava bhavavivarjitah
316.59
संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात्
संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्
Sanyamena navam bandham nivartya tapaso balat
Samprapta bahavah siddhimapyabadham sukhodayam