UtshovChapter 317
317.1
नारद उवाच
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम्
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते
Narada uvacha
Ashokam shokanashartham shastram shantikaram shivam
Nishamya labhate buddhim tam labdhva sukhamedhate
317.2
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
Shokasthanasahasrani bhayasthanashatani cha
Divase divase mudhamavishanti na panditam
317.3
तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्
Tasmadanishtanasharthamitihasam nibodha me
Tishthate chedvashe buddhirlabhate shokanashanam
317.4
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः
Anishtasamprayogachcha viprayogatpriyasya cha
Manushya manasairduhkhairyujyante alpabuddhayah
317.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत्
ताननाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते
Dravyeshu samatiteshu ye gunastanna chintayet
Tananadriyamanasya snehabandhah pramuchyate
317.6
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते
अनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते
Doshadarshi bhavettatra yatra ragah pravartate
Anishtavaddhitam pashyettatha kshipram virajyate
317.7
नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते
Nartho na dharmo na yasho yotitamanushochati
Apyabhavena yujyeta tachchasya na nivartate
317.8
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
Gunairbhutani yujyante viyujyante tathaiva cha
Sarvani naitadekasya shokasthanam hi vidyate
317.9
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते
Mritam va yadi va nashtam yotitamanushochati
Duhkhena labhate duhkham dvavanarthau prapadyate
317.10
नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम्
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते
Nashru kurvanti ye buddhya drishtva lokeshu santatim
Samyakprapashyatah sarvam nashrukarmopapadyate
317.11
दुःखोपघाते शारीरे मानसे वाप्युपस्थिते
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत्
Duhkhopaghate sharire manase vapyupasthite
Yasminna shakyate kartum yatnastannanuchintayet
317.12
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते
Bhaishajyametadduhkhasya yadetannanuchintayet
Chintyamanam hi na vyeti bhuyashchapi pravardhate
317.13
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्
Pragyaya manasam duhkham hanyachchhariramaushadhaih
Etadvigyanasamarthyam na balaih samatamiyat
317.14
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः
Anityam yauvanam rupam jivitam dravyasanchayah
Arogyam priyasanvaso gridhyettatra na panditah
317.15
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्
Na janapadikam duhkhamekah shochitumarhati
Ashochanpratikurvita yadi pashyedupakramam
317.16
सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्
Sukhadbahutaram duhkham jivite natra sanshayah
Snigdhatvam chendriyartheshu mohanmaranamapriyam
317.17
परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरः
अभ्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः
Parityajati yo duhkham sukham vapyubhayam narah
Abhyeti brahma sotyantam na tam shochanti panditah
317.18
दुःखमर्था हि त्यज्यन्ते पालने न च ते सुखाः
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्
Duhkhamartha hi tyajyante palane na cha te sukhah
Duhkhena chadhigamyante nashamesham na chintayet
317.19
अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः
Anyamanyam dhanavastham prapya vaisheshikim narah
Atripta yanti vidhvansam santosham yanti panditah
317.20
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
Sarve kshayanta nichayah patanantah samuchchhrayah
Sanyoga viprayoganta maranantam hi jivitam
317.21
अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम्
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः
Anto nasti pipasayastushtistu paramam sukham
Tasmatsantoshameveha dhanam pashyanti panditah
317.22
निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्
Nimeshamatramapi hi vayo gachchhanna tishthati
Svasharireshvanityeshu nityam kimanuchintayet
317.23
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम्
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्
Bhuteshvabhavam sanchintya ye buddhva tamasah param
Na shochanti gatadhvanah pashyantah paramam gatim
317.24
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति
Sanchinvanakamevainam kamanamavitriptakam
Vyaghrah pashumivasadya mrityuradaya gachchhati
317.25
अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
Athapyupayam sampashyedduhkhasya parimokshane
Ashochannarabhetaiva yuktashchavyasani bhavet
317.26
शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाधनस्य वा
Shabde sparshe cha rupe cha gandheshu cha raseshu cha
Nopabhogatparam kinchiddhanino vadhanasya va
317.27
प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखमनामयम्
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः
Praksamprayogadbhutanam nasti duhkhamanamayam
Viprayogattu sarvasya na shochetprakritisthitah
317.28
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया
Dhritya shishnodaram rakshetpanipadam cha chakshusha
Chakshuhshrotre cha manasa mano vacham cha vidyaya
317.29
प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः
Pranayam pratisanhritya sanstuteshvitareshu cha
Vicharedasamunnaddhah sa sukhi sa cha panditah
317.30
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत्
Adhyatmaratirasino nirapeksho niramishah
Atmanaiva sahayena yashcharetsa sukhi bhavet