UtshovChapter 318
318.1
नारद उवाच
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्
Narada uvacha
Sukhaduhkhaviparyaso yada samupapadyate
Nainam pragya sunitam va trayate napi paurusham
318.2
स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति
जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत्
Svabhavadyatnamatishthedyatnavannavasidati
Jaramaranarogebhyah priyamatmanamuddharet
318.3
रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः
सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः
Rujanti hi sharirani rogah shariramanasah
Sayaka iva tikshnagrah prayukta dridhadhanvibhih
318.4
व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः
अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते
Vyadhitasya vivitsabhistrasyato jivitaishinah
Avashasya vinashaya shariramapakrishyate
318.5
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव
आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः
Sravanti na nivartante srotansi saritamiva
Ayuradaya martyanam ratryahani punah punah
318.6
व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते
Vyatyayo hyayamatyantam pakshayoh shuklakrishnayoh
Jatam martyam jarayati nimesham navatishthate
318.7
सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयन्नसौ
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च
Sukhaduhkhani bhutanamajaro jarayannasau
Adityo hyastamabhyeti punah punarudeti cha
318.8
अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान्
इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः
Adrishtapurvanadaya bhavanaparishankitan
Ishtanishtanmanushyanamastam gachchhanti ratrayah
318.9
यो यमिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात्
यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्
Yo yamichchhedyathakamam kamanam tattadapnuyat
Yadi syanna paradhinam purushasya kriyaphalam
318.10
संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः
Sanyatashcha hi dakshashcha matimantashcha manavah
Drishyante nishphalah santah prahinashcha svakarmabhih
318.11
अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः
आशीर्भिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः
Apare balishah santo nirgunah purushadhamah
Ashirbhirapyasanyukta drishyante sarvakaminah
318.12
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते
Bhutanamaparah kashchiddhinsayam satatotthitah
Vanchanayam cha lokasya sa sukheshveva jiryate
318.13
अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति
कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति
Acheshtamanamasinam shrih kanchidupatishthati
Kashchitkarmanusrityanyo na prapyamadhigachchhati
318.14
अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः
शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति
Aparadham samachakshva purushasya svabhavatah
Shukramanyatra sambhutam punaranyatra gachchhati
318.15
तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा
आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते
Tasya yonau prasaktasya garbho bhavati va na va
Amrapushpopama yasya nivrittirupalabhyate
318.16
केषांचित्पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम्
सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डमुपजायते
Keshanchitputrakamanamanusantanamichchhatam
Siddhau prayatamananam naivandamupajayate
318.17
गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव
आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः
Garbhachchodvijamananam kruddhadashivishadiva
Ayushmanjayate putrah katham pretah pitaiva sah
318.18
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः
दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः
Devanishtva tapastaptva kripanaih putragriddhibhih
Dasha masanparidhrita jayante kulapansanah
318.19
अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान्
विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः
Apare dhanadhanyani bhoganshcha pitrisanchitan
Vipulanabhijayante labdhastaireva mangalaih
318.20
अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे
उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते
Anyonyam samabhipretya maithunasya samagame
Upadrava ivavishto yonim garbhah prapadyate
318.21
शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम्
प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम्
Shirnam parasharirena nichchhavikam sharirinam
Praninam pranasanrodhe mansashleshmavicheshtitam
318.22
निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम्
विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम्
Nirdagdham paradehena paradeham chalachalam
Vinashyantam vinashante navi navamivahitam
318.23
संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम्
केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि
Sangatya jathare nyastam retobindumachetanam
Kena yatnena jivantam garbham tvamiha pashyasi
318.24
अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः
तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते
Annapanani jiryante yatra bhakshashcha bhakshitah
Tasminnevodare garbhah kim nannamiva jiryate
318.25
गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः
धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः
Garbhamutrapurishanam svabhavaniyata gatih
Dharane va visarge va na karturvidyate vashah
318.26
स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरे
आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते
Sravanti hyudaradgarbha jayamanastathapare
Agamena sahanyesham vinasha upapadyate
318.27
एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यते
प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति
Etasmadyonisambandhadyo jivanparimuchyate
Prajam cha labhate kanchitpunardvandveshu majjati
318.28
शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम्
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः
Shatasya sahajatasya saptamim dashamim dasham
Prapnuvanti tatah pancha na bhavanti shatayushah
318.29
नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः
व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव
Nabhyutthane manushyanam yogah syurnatra sanshayah
Vyadhibhishcha vimathyante vyalaih kshudramriga iva
318.30
व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम्
वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः
Vyadhibhirbhakshyamananam tyajatam vipulam dhanam
Vedanam napakarshanti yatamanashchikitsakah
318.31
ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः
व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः
Te chapi nipuna vaidyah kushalah sambhritaushadhah
Vyadhibhih parikrishyante mriga vyadhairivarditah
318.32
ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च
दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः
Te pibantah kashayanshcha sarpinshi vividhani cha
Drishyante jaraya bhagna naga nagairivottamaih
318.33
के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः
श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते
Ke va bhuvi chikitsante rogartanmrigapakshinah
Shvapadani daridranshcha prayo narta bhavanti te
318.34
घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसः
आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा
Ghoranapi duradharshannripatinugratejasah
Akramya roga adatte pashunpashupacho yatha
318.35
इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्
स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
Iti lokamanakrandam mohashokapariplutam
Srotasa sahasa kshiptam hriyamanam baliyasa
318.36
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा
स्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु
Na dhanena na rajyena nogrena tapasa tatha
Svabhava vyativartante ye niyuktah sharirishu
318.37
न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिकाः
नाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फलं प्रति
Na mriyeranna jiryeransarve syuh sarvakamikah
Napriyam pratipashyeyurutthanasya phalam prati
318.38
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति
यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा
Uparyupari lokasya sarvo bhavitumichchhati
Yatate cha yathashakti na cha tadvartate tatha
318.39
ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च
अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते
Aishvaryamadamattanshcha mattanmadyamadena cha
Apramattah shathah krura vikrantah paryupasate
318.40
क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताः
स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदभिगम्यते
Kleshah pratinivartante keshanchidasamikshitah
Svam svam cha punaranyesham na kinchidabhigamyate
318.41
महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु
वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः
Mahachcha phalavaishamyam drishyate karmasandhishu
Vahanti shibikamanye yantyanye shibikagatah
318.42
सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराः
मनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः
Sarveshamriddhikamanamanye rathapurahsarah
Manujashcha shatastrikah shatasho vidhavah striyah
318.43
द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः
इदमन्यत्परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि
Dvandvarameshu bhuteshu gachchhantyekaikasho narah
Idamanyatparam pashya matra moham karishyasi
318.44
त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज
Tyaja dharmamadharmam cha ubhe satyanrite tyaja
Ubhe satyanrite tyaktva yena tyajasi tam tyaja
318.45
एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम
येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः
Etatte paramam guhyamakhyatamrishisattama
Yena devah parityajya martyalokam divam gatah
318.46
भीष्म उवाच
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान्
संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत
Bhishma uvacha
Naradasya vachah shrutva shukah paramabuddhiman
Sanchintya manasa dhiro nishchayam nadhyagachchhata
318.47
पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्श्रमः
किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम्
Putradarairmahanklesho vidyamnaye mahanshramah
Kim nu syachchhashvatam sthanamalpaklesham mahodayam
318.48
ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः
परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम्
Tato muhurtam sanchintya nishchitam gatimatmanah
Paravaragyo dharmasya param naihshreyasim gatim
318.49
कथं त्वहमसंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम्
नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे
Katham tvahamasanklishto gachchheyam paramam gatim
Navarteyam yatha bhuyo yonisansarasagare
318.50
परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः
सर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम्
Param bhavam hi kankshami yatra navartate punah
Sarvasanganparityajya nishchitam manaso gatim
318.51
तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यति
अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः
Tatra yasyami yatratma shamam medhigamishyati
Akshayashchavyayashchaiva yatra sthasyami shashvatah
318.52
न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः
अवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते
Na tu yogamrite shakya praptum sa parama gatih
Avabandho hi muktasya karmabhirnopapadyate
318.53
तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम्
वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्
Tasmadyogam samasthaya tyaktva grihakalevaram
Vayubhutah pravekshyami tejorashim divakaram
318.54
न ह्येष क्षयमाप्नोति सोमः सुरगणैर्यथा
कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति
क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते
Na hyesha kshayamapnoti somah suraganairyatha
Kampitah patate bhumim punashchaivadhirohati
Kshiyate hi sada somah punashchaivabhipuryate
318.55
रविस्तु संतापयति लोकान्रश्मिभिरुल्बणैः
सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः
Ravistu santapayati lokanrashmibhirulbanaih
Sarvatasteja adatte nityamakshayamandalah
318.56
अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम्
अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना
Ato me rochate gantumadityam diptatejasam
Atra vatsyami durdharsho nihsangenantaratmana
318.57
सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम्
ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम्
Suryasya sadane chaham nikshipyedam kalevaram
Rishibhih saha yasyami sauram tejotiduhsaham
318.58
आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वीं दिशो दिवम्
देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान्
Aprichchhami nagannagangirinurvim disho divam
Devadanavagandharvanpishachoragarakshasan
318.59
लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयः
पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः
Lokeshu sarvabhutani pravekshyami nasanshayah
Pashyantu yogaviryam me sarve devah saharshibhih
318.60
अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम्
तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति
Athanugyapya tamrishim naradam lokavishrutam
Tasmadanugyam samprapya jagama pitaram prati
318.61
सोऽभिवाद्य महात्मानमृषिं द्वैपायनं मुनिम्
शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णमापृष्टवान्मुनिः
Sobhivadya mahatmanamrishim dvaipayanam munim
Shukah pradakshinikritya krishnamaprishtavanmunih
318.62
श्रुत्वा ऋषिस्तद्वचनं शुकस्य; प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम्
भो भोः पुत्र स्थीयतां तावदद्य; यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम्
Shrutva rishistadvachanam shukasya; prito mahatma punaraha chainam
Bho bhoh putra sthiyatam tavadadya; yavachchakshuh prinayami tvadartham
318.63
निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः
मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे
पितरं संपरित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः
Nirapekshah shuko bhutva nihsneho muktabandhanah
Mokshamevanusanchintya gamanaya mano dadhe
Pitaram samparityajya jagama dvijasattamah