UtshovChapter 310
310.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः
सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Katham vyasasya dharmatma shuko jagye mahatapah
Siddhim cha paramam praptastanme bruhi pitamaha
310.2
कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः
न ह्यस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः
Kasyam chotpadayamasa shukam vyasastapodhanah
Na hyasya jananim vidma janma chagryam mahatmanah
310.3
कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः
यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित्
Katham cha balasya satah sukshmagyane gata matih
Yatha nanyasya lokesmindvitiyasyeha kasyachit
310.4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम्
Etadichchhamyaham shrotum vistarena mahadyute
Na hi me triptirastiha shrinvatomritamuttamam
310.5
माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह
यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह
Mahatmyamatmayogam cha vigyanam cha shukasya ha
Yathavadanupurvyena tanme bruhi pitamaha
310.6
भीष्म उवाच
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्
Bhishma uvacha
Na hayanairna palitairna vittena na bandhubhih
Rishayashchakrire dharmam yonuchanah sa no mahan
310.7
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव
तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा
Tapomulamidam sarvam yanmam prichchhasi pandava
Tadindriyani sanyamya tapo bhavati nanyatha
310.8
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम्
संनियम्य तु तान्येव सिद्धिं प्राप्नोति मानवः
Indriyanam prasangena doshamrichchhatyasanshayam
Sanniyamya tu tanyeva siddhim prapnoti manavah
310.9
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च
योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम्
Ashvamedhasahasrasya vajapeyashatasya cha
Yogasya kalaya tata na tulyam vidyate phalam
310.10
अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं यथा
शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः
Atra te vartayishyami janmayogaphalam yatha
Shukasyagryam gatim chaiva durvidamakritatmabhih
310.11
मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते
विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः
Merushringe kila pura karnikaravanayute
Vijahara mahadevo bhimairbhutaganairvritah
310.12
शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा
तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः
Shailarajasuta chaiva devi tatrabhavatpura
Tatra divyam tapastepe krishnadvaipayanah prabhuh
310.13
योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम
Yogenatmanamavishya yogadharmaparayanah
Dharayansa tapastepe putrartham kurusattama
310.14
अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चाभिभो
वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह
Agnerbhumerapam vayorantarikshasya chabhibho
Viryena sammitah putro mama bhuyaditi sma ha
310.15
संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापेणाकृतात्मभिः
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम्
Sankalpenatha sonena dushprapenakritatmabhih
Varayamasa deveshamasthitastapa uttamam
310.16
अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम्
Atishthanmarutaharah shatam kila samah prabhuh
Aradhayanmahadevam bahurupamumapatim
310.17
तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा
लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह
Tatra brahmarshayashchaiva sarve devarshayastatha
Lokapalashcha lokesham sadhyashcha vasubhih saha
310.18
आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ
मरुतो मारुतश्चैव सागराः सरितस्तथा
Adityashchaiva rudrashcha divakaranishakarau
Maruto marutashchaiva sagarah saritastatha
310.19
अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ
विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः
Ashvinau devagandharvastatha naradaparvatau
Vishvavasushcha gandharvah siddhashchapsarasam ganah
310.20
तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम्
धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः
Tatra rudro mahadevah karnikaramayim shubham
Dharayanah srajam bhati jyotsnamiva nishakarah
310.21
तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले
आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमुद्यतः
Tasmindivye vane ramye devadevarshisankule
Asthitah paramam yogamrishih putrarthamudyatah
310.22
न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते
त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत्
Na chasya hiyate varno na glanirupajayate
Trayanamapi lokanam tadadbhutamivabhavat
310.23
जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः
प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः
Jatashcha tejasa tasya vaishvanarashikhopamah
Prajvalantyah sma drishyante yuktasyamitatejasah
310.24
मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम
स देवचरितानीह कथयामास मे सदा
Markandeyo hi bhagavanetadakhyatavanmama
Sa devacharitaniha kathayamasa me sada
310.25
ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः
अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः
Ta etadyapi krishnasya tapasa tena dipitah
Agnivarna jatastata prakashante mahatmanah
310.26
एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम्
Evanvidhena tapasa tasya bhaktya cha bharata
Maheshvarah prasannatma chakara manasa matim
310.27
उवाच चैनं भगवांस्त्र्यम्बकः प्रहसन्निव
एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति
Uvacha chainam bhagavanstryambakah prahasanniva
Evanvidhaste tanayo dvaipayana bhavishyati
310.28
यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम्
यथा च खं तथा शुद्धो भविष्यति सुतो महान्
Yatha hyagniryatha vayuryatha bhumiryatha jalam
Yatha cha kham tatha shuddho bhavishyati suto mahan
310.29
तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदपाश्रयः
तेजसावृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम्
Tadbhavabhavi tadbuddhistadatma tadapashrayah
Tejasavritya lokanstrinyashah prapsyati kevalam