UtshovChapter 309
309.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा
एतदिच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे
Yudhishthira uvacha
Katham nirvedamapannah shuko vaiyasakih pura
Etadichchhami kauravya shrotum kautuhalam hi me
309.2
भीष्म उवाच
प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तमकुतोभयम्
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम्
Bhishma uvacha
Prakritena suvrittena charantamakutobhayam
Adhyapya kritsnam svadhyayamanvashadvai pita sutam
309.3
धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः
Dharmam putra nishevasva sutikshnau hi himatapau
Kshutpipase cha vayum cha jaya nityam jitendriyah
309.4
सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय
Satyamarjavamakrodhamanasuyam damam tapah
Ahinsam chanrishansyam cha vidhivatparipalaya
309.5
सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम्
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय
Satye tishtha rato dharme hitva sarvamanarjavam
Devatatithisheshena yatram pranasya sanshraya
309.6
फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक
Phenapatropame dehe jive shakunivatsthite
Anitye priyasanvase katham svapishi putraka
309.7
अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु
अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे
Apramatteshu jagratsu nityayukteshu shatrushu
Antaram lipsamaneshu balastvam navabudhyase
309.8
गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषि
जीविते शिष्यमाणे च किमुत्थाय न धावसि
Ganyamaneshu varsheshu kshiyamane tathayushi
Jivite shishyamane cha kimutthaya na dhavasi
309.9
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम्
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः
Aihalaukikamihante mansashonitavardhanam
Paralaukikakaryeshu prasupta bhrishanastikah
309.10
धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः
अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते
Dharmaya yebhyasuyanti buddhimohanvita narah
Apatha gachchhatam teshamanuyatapi pidyate
309.11
ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाः
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च
Ye tu tushtah suniyatah satyagamaparayanah
Dharmyam panthanamarudhastanupassva cha prichchha cha
309.12
उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम्
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै
Upadharya matam tesham vriddhanam dharmadarshinam
Niyachchha paraya buddhya chittamutpathagami vai
309.13
अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः
सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः
Adyakalikaya buddhya dure shva iti nirbhayah
Sarvabhaksha na pashyanti karmabhumim vichetasah
309.14
धर्मनिःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे
Dharmanihshrenimasthaya kinchitkinchitsamaruha
Koshakaravadatmanam veshtayannavabudhyase
309.15
नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिवास्थिरम्
वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धतम्
Nastikam bhinnamaryadam kulapatamivasthiram
Vamatah kuru visrabdho naram venumivoddhatam
309.16
कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर
Kamam krodham cha mrityum cha panchendriyajalam nadim
Navam dhritimayim kritva janmadurgani santara
309.17
मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर
Mrityunabhyahate loke jaraya paripidite
Amoghasu patantishu dharmayanena santara
309.18
तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा
निर्वृतिं लभसे कस्मादकस्मान्मृत्युनाशितः
Tishthantam cha shayanam cha mrityuranveshate yada
Nirvritim labhase kasmadakasmanmrityunashitah
309.19
संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति
Sanchinvanakamevainam kamanamavitriptakam
Vrikivoranamasadya mrityuradaya gachchhati
309.20
क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान्
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम्
Kramashah sanchitashikho dharmabuddhimayo mahan
Andhakare praveshtavye dipo yatnena dharyatam
309.21
संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय
Sampatandehajalani kadachidiha manushe
Brahmanyam labhate jantustatputra paripalaya
309.22
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं न कामार्थाय जायते
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम्
Brahmanasya hi dehoyam na kamarthaya jayate
Iha kleshaya tapase pretya tvanupamam sukham
309.23
ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभि;स्तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम्
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व
Brahmanyam bahubhiravapyate tapobhi;stallabdhva na paripanena heditavyam
Svadhyaye tapasi dame cha nityayuktah; kshemarthi kushalaparah sada yatasva
309.24
अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः; सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा
ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो; मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम्
Avyaktaprakritirayam kalasharirah; sukshmatma kshanatrutisho nimesharoma
Ritvasyah samabalashuklakrishnanetro; masango dravati vayohayo naranam
309.25
तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं; गच्छन्तं सततमिहाव्यपेक्षमाणम्
चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य
Tam drishtva prasritamajasramugravegam; gachchhantam satatamihavyapekshamanam
Chakshuste yadi na parapranetrineyam; dharme te bhavatu manah param nishamya
309.26
येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः; क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगाः
क्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशमधर्मवासनाभिः
Yemi tu prachalitadharmakamavrittah; kroshantah satatamanishtasamprayogah
Klishyante parigatavedanasharira; bahvibhih subhrishamadharmavasanabhih
309.27
राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान्
बहुविधमपि चरतः प्रदिशति; सुखमनुपगतं निरवद्यम्
Raja dharmaparah sada shubhagopta; samikshya sukritinam dadhati lokan
Bahuvidhamapi charatah pradishati; sukhamanupagatam niravadyam
309.28
श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि; वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः
नरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदमुपरतं विशसन्ति
Shvano bhishanayomukhani vayansi; vadagridhrakulapakshinam cha sanghah
Naram kadane rudhirapa guruvachana;nudamuparatam vishasanti
309.29
मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः; प्रभिनत्ति दशगुणा मनोनुगत्वात्
निवसति भृशमसुखं पितृविषय;विपिनमवगाह्य स पापः
Maryada niyatah svayambhuva ya ihemah; prabhinatti dashaguna manonugatvat
Nivasati bhrishamasukham pitrivishaya;vipinamavagahya sa papah
309.30
यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात्
उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो; भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा
Yo lubdhah subhrisham priyanritashcha manushyah; satatanikritivanchanaratih syat
Upanidhibhirasukhakritsa paramanirayago; bhrishamasukhamanubhavati dushkritakarma
309.31
उष्णां वैतरणीं महानदी;मवगाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः
परशुवनशयो निपतितो; वसति च महानिरये भृशार्तः
Ushnam vaitaranim mahanadi;mavagadhosipatravanabhinnagatrah
Parashuvanashayo nipatito; vasati cha mahaniraye bhrishartah
309.32
महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम्
चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे
Mahapadani katthase na chapyavekshase param
Chirasya mrityukarikamanagatam na budhyase
309.33
प्रयास्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम्
अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम्
Prayasyatam kimasyate samutthitam mahadbhayam
Atipramathi darunam sukhasya sanvidhiyatam
309.34
पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य मृत्युशासनात्
तदन्तिकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु
Pura mritah praniyase yamasya mrityushasanat
Tadantikaya darunaih prayatnamarjave kuru
309.35
पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित्
तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः
Pura samulabandhavam prabhurharatyaduhkhavit
Taveha jivitam yamo na chasti tasya varakah
309.36
पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः
पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम्
Pura vivati maruto yamasya yah purahsarah
Puraika eva niyase kurushva samparayikam
309.37
पुरा सहिक्क एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः
पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे
Pura sahikka eva te pravati marutontakah
Pura cha vibhramanti te disho mahabhayagame
309.38
स्मृतिश्च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक
समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु
Smritishcha sannirudhyate pura taveha putraka
Samakulasya gachchhatah samadhimuttamam kuru
309.39
कृताकृते शुभाशुभे प्रमादकर्मविप्लुते
स्मरन्पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम्
Kritakrite shubhashubhe pramadakarmaviplute
Smaranpura na tapyase nidhatsva kevalam nidhim
309.40
पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति ते
बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम्
Pura jara kalevaram vijarjarikaroti te
Balangarupaharini nidhatsva kevalam nidhim
309.41
पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः
प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समाचर
Pura shariramantako bhinatti rogasayakaih
Prasahya jivitakshaye tapo mahatsamachara
309.42
पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः
अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने
Pura vrika bhayankara manushyadehagocharah
Abhidravanti sarvato yatasva punyashilane
309.43
पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै
पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि
Purandhakaramekakonupashyasi tvarasva vai
Pura hiranmayannagannirikshasedrimurdhani
309.44
पुरा कुसंगतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः
विचालयन्ति दर्शनाद्घटस्व पुत्र यत्परम्
Pura kusangatani te suhrinmukhashcha shatravah
Vichalayanti darshanadghatasva putra yatparam
309.45
धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः
मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद्धनम्
Dhanasya yasya rajato bhayam na chasti chauratah
Mritam cha yanna munchati samarjayasva taddhanam
309.46
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम्
यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नुते
Na tatra sanvibhajyate svakarmabhih parasparam
Yadeva yasya yautakam tadeva tatra soshnute
309.47
परत्र येन जीव्यते तदेव पुत्र दीयताम्
धनं यदक्षयं ध्रुवं समर्जयस्व तत्स्वयम्
Paratra yena jivyate tadeva putra diyatam
Dhanam yadakshayam dhruvam samarjayasva tatsvayam
309.48
न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम्
अपक्व एव यावके पुरा प्रणीयसे त्वर
Na yavadeva pachyate mahajanasya yavakam
Apakva eva yavake pura praniyase tvara
309.49
न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः
अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम्
Na matripitribandhava na sanstutah priyo janah
Anuvrajanti sankate vrajantamekapatinam
309.50
यदेव कर्म केवलं स्वयं कृतं शुभाशुभम्
तदेव तस्य यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः
Yadeva karma kevalam svayam kritam shubhashubham
Tadeva tasya yautakam bhavatyamutra gachchhatah
309.51
हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः
न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः
Hiranyaratnasanchayah shubhashubhena sanchitah
Na tasya dehasankshaye bhavanti karyasadhakah
309.52
परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः
न साक्षिरात्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन
Paratragamikasya te kritakritasya karmanah
Na sakshiratmana samo nrinamihasti kashchana
309.53
मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः
प्रपश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वतः
Manushyadehashunyakam bhavatyamutra gachchhatah
Prapashya buddhichakshusha pradrishyate hi sarvatah
309.54
इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः
त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः
Ihagnisuryavayavah shariramashritastrayah
Ta eva tasya sakshino bhavanti dharmadarshinah
309.55
यथानिशेषु सर्वतःस्पृशत्सु सर्वदारिषु
प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय
Yathanisheshu sarvatahsprishatsu sarvadarishu
Prakashagudhavrittishu svadharmameva palaya
309.56
अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते
स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति
Anekaparipanthike viruparaudrarakshite
Svameva karma rakshyatam svakarma tatra gachchhati
309.57
न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम्
यथाकृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम्
Na tatra sanvibhajyate svakarmana parasparam
Yathakritam svakarmajam tadeva bhujyate phalam
309.58
यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह
तथाप्नुवन्ति कर्मतो विमानकामगामिनः
Yathapsaroganah phalam sukham maharshibhih saha
Tathapnuvanti karmato vimanakamagaminah
309.59
यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः
तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः
Yatheha yatkritam shubham vipapmabhih kritatmabhih
Tadapnuvanti manavastatha vishuddhayonayah
309.60
प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः
व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः
Prajapateh salokatam brihaspateh shatakratoh
Vrajanti te param gatim grihasthadharmasetubhih
309.61
सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे
अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर्विना न यावकम्
Sahasrashopyanekashah pravaktumutsahamahe
Abuddhimohanam punah prabhurvina na yavakam
309.62
गता द्विरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः
कुरुष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते
Gata dvirashtavarshata dhruvosi panchavinshakah
Kurushva dharmasanchayam vayo hi tetivartate
309.63
पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखं दमम्
यथागृहीतमुत्थितं त्वरस्व धर्मपालने
Pura karoti sontakah pramadagomukham damam
Yathagrihitamutthitam tvarasva dharmapalane
309.64
यदा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि
तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा
Yada tvameva prishthatastvamagrato gamishyasi
Tatha gatim gamishyatah kimatmana parena va
309.65
यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम्
भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व तं महानिधिम्
Yadekapatinam satam bhavatyamutra gachchhatam
Bhayeshu samparayikam nidhatsva tam mahanidhim
309.66
सकूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान्
न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम्
Sakulamulabandhavam prabhurharatyasangavan
Na santi yasya varakah kurushva dharmasannidhim
309.67
इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम्
स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत्
Idam nidarshanam maya taveha putra sammatam
Svadarshananumanatah pravarnitam kurushva tat
309.68
दधाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्य कस्यचित्
अबुद्धिमोहजैर्गुणैः शतैक एव युज्यते
Dadhati yah svakarmana dhanani yasya kasyachit
Abuddhimohajairgunaih shataika eva yujyate
309.69
श्रुतं समर्थमस्तु ते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः
तदेव तत्र दर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम्
Shrutam samarthamastu te prakurvatah shubhah kriyah
Tadeva tatra darshanam kritagyamarthasanhitam
309.70
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः
Nibandhani rajjuresha ya grame vasato ratih
Chhittvainam sukrito yanti nainam chhindanti dushkritah
309.71
किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं; पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे
Kim te dhanena kim bandhubhiste; kim te putraih putraka yo marishyasi
Atmanamanvichchha guham pravishtam; pitamahaste kva gatashcha sarve
309.72
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम्
को हि तद्वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते
Shvahkaryamadya kurvita purvahne chaparahnikam
Ko hi tadveda kasyadya mrityusena nivekshyate
309.73
अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा
Anugamya shmashanantam nivartantiha bandhavah
Agnau prakshipya purusham gyatayah suhridastatha
309.74
नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमतौ स्थितान्
वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः
Nastikanniranukroshannaranpapamatau sthitan
Vamatah kuru vishrabdham param prepsuratandritah
309.75
एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते
सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु
Evamabhyahate loke kalenopanipidite
Sumahaddhairyamalambya dharmam sarvatmana kuru
309.76
अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः
सम्यक्स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखमेधते
Athemam darshanopayam samyagyo vetti manavah
Samyaksa dharmam kritveha paratra sukhamedhate
309.77
न देहभेदे मरणं विजानतां; न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि
धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो; य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति
Na dehabhede maranam vijanatam; na cha pranashah svanupalite pathi
Dharmam hi yo vardhayate sa pandito; ya eva dharmachchyavate sa muhyati
309.78
प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः; फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते; त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः
Prayuktayoh karmapathi svakarmanoh; phalam prayokta labhate yathavidhi
Nihinakarma nirayam prapadyate; trivishtapam gachchhati dharmaparagah
309.79
सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम्
तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्येत न पुनर्यथा
Sopanabhutam svargasya manushyam prapya durlabham
Tathatmanam samadadhyadbhrashyeta na punaryatha
309.80
यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः
Yasya notkramati matih svargamarganusarini
Tamahuh punyakarmanamashochyam mitrabandhavaih
309.81
यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चयेष्ववलम्बते
स्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद्भयम्
Yasya nopahata buddhirnishchayeshvavalambate
Svarge kritavakashasya tasya nasti mahadbhayam
309.82
तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः
तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगमजानताम्
Tapovaneshu ye jatastatraiva nidhanam gatah
Teshamalpataro dharmah kamabhogamajanatam
309.83
यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत्
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम्
Yastu bhoganparityajya sharirena tapashcharet
Na tena kinchinna praptam tanme bahumatam phalam
309.84
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम्
Matapitrisahasrani putradarashatani cha
Anagatanyatitani kasya te kasya va vayam
309.85
न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि
स्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति
Na tesham bhavata karyam na karyam tava tairapi
Svakritaistani yatani bhavanshchaiva gamishyati
309.86
इह लोके हि धनिनः परोऽपि स्वजनायते
स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामेव नश्यति
Iha loke hi dhaninah paropi svajanayate
Svajanastu daridranam jivatameva nashyati
309.87
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः
ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च
Sanchinotyashubham karma kalatrapekshaya narah
Tatah kleshamavapnoti paratreha tathaiva cha
309.88
पश्य त्वं छिद्रभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा
तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम्
Pashya tvam chhidrabhutam hi jivalokam svakarmana
Tatkurushva tatha putra kritsnam yatsamudahritam
309.89
तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रविश्य ताम्
शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता
Tadetatsampradrishyaiva karmabhumim pravishya tam
Shubhanyacharitavyani paralokamabhipsata
309.90
मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन; सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन
स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति प्रसह्य
Masartusangyaparivartakena; suryagnina ratridivendhanena
Svakarmanishthaphalasakshikena; bhutani kalah pachati prasahya
309.91
धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून्न बाधते
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरे;त्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी
Dhanena kim yanna dadati nashnute; balena kim yena ripunna badhate
Shrutena kim yena na dharmamachare;tkimatmana yo na jitendriyo vashi
309.92
इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु
शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम्
Idam dvaipayanavacho hitamuktam nishamya tu
Shuko gatah parityajya pitaram mokshadeshikam