UtshovChapter 290
290.1
युधिष्ठिर उवाच
सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा
Yudhishthira uvacha
Samyaktvayayam nripate varnitah shishtasammatah
Yogamargo yathanyayam shishyayeha hitaishina
290.2
सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते
Sankhye tvidanim kartsnyena vidhim prabruhi prichchhate
Trishu lokeshu yajgyanam sarvam tadviditam hi te
290.3
भीष्म उवाच
शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम्
विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः
Bhishma uvacha
Shrinu me tvamidam shuddham sankhyanam viditatmanam
Vihitam yatibhirbuddhaih kapiladibhirishvaraih
290.4
यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला
Yasminna vibhramah kechiddrishyante manujarshabha
Gunashcha yasminbahavo doshahanishcha kevala
290.5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा
Gyanena parisankhyaya sadoshanvishayannripa
Manushandurjayankritsnanpaishachanvishayanstatha
290.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा
Rakshasanvishayangyatva yakshanam vishayanstatha
Vishayanauragangyatva gandharvavishayanstatha
290.7
पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा
Pitrinam vishayangyatva tiryakshu charatam nripa
Suparnavishayangyatva marutam vishayanstatha
290.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च
Rajarshivishayangyatva brahmarshivishayanstatha
Asuranvishayangyatva vaishvadevanstathaiva cha
290.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान्
विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा
Devarshivishayangyatva yoganamapi cheshvaran
Vishayanshcha prajeshanam brahmano vishayanstatha
290.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर
Ayushashcha param kalam loke vigyaya tattvatah
Sukhasya cha param tattvam vigyaya vadatam vara
290.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम्
तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत्
Prapte kale cha yadduhkham patatam vishayaishinam
Tiryakcha patatam duhkham patatam narake cha yat
290.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः
Svargasya cha gunankritsnandoshansarvanshcha bharata
Vedavade cha ye dosha guna ye chapi vaidikah
290.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप
सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप
Gyanayoge cha ye dosha guna yoge cha ye nripa
Sankhyagyane cha ye doshastathaiva cha guna nripa
290.14
सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा
Sattvam dashagunam gyatva rajo navagunam tatha
Tamashchashtagunam gyatva buddhim saptagunam tatha
290.15
षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत्
Shadgunam cha nabho gyatva manah panchagunam tatha
Buddhim chaturgunam gyatva tamashcha trigunam mahat
290.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः
मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा
Dvigunam cha rajo gyatva sattvamekagunam punah
Margam vigyaya tattvena pralaye prekshanam tatha
290.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्
Gyanavigyanasampannah karanairbhavitah shubhaih
Prapnuvanti shubham moksham sukshma iva nabhah param
290.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च
Rupena drishtim sanyuktam ghranam gandhagunena cha
Shabde saktam tatha shrotram jihvam rasaguneshu cha
290.19
तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्
मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्
Tanum sparshe tatha saktam vayum nabhasi chashritam
Moham tamasi sansaktam lobhamartheshu sanshritam
290.20
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम्
अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः
Vishnum krante bale shakram koshthe saktam tathanalam
Apsu devim tatha saktamapastejasi chashritah
290.21
तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्
Tejo vayau tu sansaktam vayum nabhasi chashritam
Nabho mahati sanyuktam mahadbuddhau cha sanshritam
290.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम्
रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि
Buddhim tamasi sansaktam tamo rajasi chashritam
Rajah sattve tatha saktam sattvam saktam tathatmani
290.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्
Saktamatmanamishe cha deve narayane tatha
Devam mokshe cha sansaktam moksham saktam tu na kvachit
290.24
ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते
Gyatva sattvayutam deham vritam shodashabhirgunaih
Svabhavam chetanam chaiva gyatva vai dehamashrite
290.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्
Madhyasthamekamatmanam papam yasminna vidyate
Dvitiyam karma vigyaya nripate vishayaishinam
290.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान्
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः
Indriyanindriyarthanshcha sarvanatmani sanshritan
Pranapanau samanam cha vyanodanau cha tattvatah
290.27
अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः
सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः
Avakchaivanilam gyatva pravaham chanilam punah
Sapta vatanstatha sheshansaptadha vidhivatpunah
290.28
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान्
सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप
Prajapatinrishinshchaiva marganshcha subahunvaran
Saptarshinshcha bahungyatva rajarshinshcha parantapa
290.29
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान्
ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप
Surarshinmahatashchanyanmaharshinsuryasannibhan
Aishvaryachchyavitangyatva kalena mahata nripa
290.30
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम्
Mahatam bhutasanghanam shrutva nasham cha parthiva
Gatim chapyashubham gyatva nripate papakarmanam
290.31
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा
Vaitaranyam cha yadduhkham patitanam yamakshaye
Yonishu cha vichitrasu sansaranashubhanstatha
290.32
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते
Jathare chashubhe vasam shonitodakabhajane
Shleshmamutrapurishe cha tivragandhasamanvite
290.33
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ
Shukrashonitasanghate majjasnayuparigrahe
Sirashatasamakirne navadvare pureshuchau
290.34
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम्
Vigyayahitamatmanam yoganshcha vividhannripa
Tamasanam cha jantunam ramaniyavritatmanam
290.35
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ
गर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्
Sattvikanam cha jantunam kutsitam bharatarshabha
Garhitam mahatamarthe sankhyanam viditatmanam
290.36
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्
Upaplavanstatha ghoranshashinastejasastatha
Taranam patanam drishtva nakshatranam cha paryayam
290.37
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नृप
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम्
Dvandvanam viprayogam cha vigyaya kripanam nripa
Anyonyabhakshanam drishtva bhutanamapi chashubham
290.38
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम्
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम्
Balye moham cha vigyaya kshayam dehasya chashubham
Rage mohe cha samprapte kvachitsattvam samashritam
290.39
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्
Sahasreshu narah kashchinmokshabuddhim samashritah
Durlabhatvam cha mokshasya vigyaya shrutipurvakam
290.40
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः
Bahumanamalabdheshu labdhe madhyasthatam punah
Vishayanam cha dauratmyam vigyaya nripate punah
290.41
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान्
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत
Gatasunam cha kaunteya dehandrishtva tathashubhan
Vasam kuleshu jantunam duhkham vigyaya bharata
290.42
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम्
गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्
Brahmaghnanam gatim gyatva patitanam sudarunam
Surapane cha saktanam brahmananam duratmanam
Gurudaraprasaktanam gatim vigyaya chashubham
290.43
जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिर
सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः
Jananishu cha vartante ye na samyagyudhishthira
Sadevakeshu lokeshu ye na vartanti manavah
290.44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम्
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक्
Tena gyanena vigyaya gatim chashubhakarmanam
Tiryagyonigatanam cha vigyaya gatayah prithak
290.45
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा
क्षयं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षयं तथा
Vedavadanstatha chitranritunam paryayanstatha
Kshayam sanvatsaranam cha masanam prakshayam tatha
290.46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम्
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा
Pakshakshayam tatha drishtva divasanam cha sankshayam
Kshayam vriddhim cha chandrasya drishtva pratyakshatastatha
290.47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः
क्षयं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च
Vriddhim drishtva samudranam kshayam tesham tatha punah
Kshayam dhananam cha tatha punarvriddhim tathaiva cha
290.48
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा
Sanyoganam kshayam drishtva yuganam cha visheshatah
Kshayam cha drishtva shailanam kshayam cha saritam tatha
290.49
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः
जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह
Varnanam cha kshayam drishtva kshayantam cha punah punah
Jaramrityum tatha janma drishtva duhkhani chaiva ha
290.50
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय भारत
Dehadoshanstatha gyatva tesham duhkham cha tattvatah
Dehaviklavatam chaiva samyagvigyaya bharata
290.51
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान्
स्वदेहादुत्थितान्गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्
Atmadoshanshcha vigyaya sarvanatmani sanshritan
Svadehadutthitangandhanstatha vigyaya chashubhan
290.52
युधिष्ठिर उवाच
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः
Yudhishthira uvacha
Kansvagatrodbhavandoshanpashyasyamitavikrama
Etanme sanshayam kritsnam vaktumarhasi tattvatah
290.53
भीष्म उवाच
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः
मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तानरिसूदन
Bhishma uvacha
Pancha doshanprabho dehe pravadanti manishinah
Margagyah kapilah sankhyah shrinu tanarisudana
290.54
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्
Kamakrodhau bhayam nidra panchamah shvasa uchyate
Ete doshah sharireshu drishyante sarvadehinam
290.55
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंशीलनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासं लघ्वाहारतया नृप
Chhindanti kshamaya krodham kamam sankalpavarjanat
Sattvasanshilanannidramapramadadbhayam tatha
Chhindanti panchamam shvasam laghvaharataya nripa
290.56
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः
Gunangunashatairgyatva doshandoshashatairapi
Hetunhetushataishchitraishchitranvigyaya tattvatah
290.57
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैर्वृतम्
चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्
Apam phenopamam lokam vishnormayashatairvritam
Chittabhittipratikasham nalasaramanarthakam
290.58
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्
नाशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगम्
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्विपमिवावशम्
Tamah shvabhranibham drishtva varshabudbudasannibham
Nashaprayam sukhaddhinam nashottaramabhavagam
Rajastamasi sammagnam panke dvipamivavasham
290.59
सांख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम्
ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप
Sankhya rajanmahapragyastyaktva deham prajakritam
Gyanagyeyena sankhyena vyapina mahata nripa
290.60
राजसानशुभान्गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान्
पुण्यांश्च सात्त्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान्
छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत
Rajasanashubhangandhanstamasanshcha tathavidhan
Punyanshcha sattvikangandhansparshajandehasanshritan
Chhittvashu gyanashastrena tapodandena bharata
290.61
ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्
Tato duhkhodakam ghoram chintashokamahahradam
Vyadhimrityumahagraham mahabhayamahoragam
290.62
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपमरिंदम
Tamahkurmam rajominam pragyaya santarantyuta
Snehapankam jaradurgam sparshadvipamarindama
290.63
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमिदं नृप
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम्
Karmagadham satyatiram sthitavratamidam nripa
Hinsashighramahavegam nanarasamahakaram
290.64
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम्
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम्
Nanapritimaharatnam duhkhajvarasamiranam
Shokatrishnamahavartam tikshnavyadhimahagajam
290.65
अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनमरिंदम
दानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम्
Asthisanghatasanghatam shleshmaphenamarindama
Danamuktakaram bhimam shonitahradavidrumam
290.66
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम्
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्
Hasitotkrushtanirghosham nanagyanasudustaram
Rodanashrumalaksharam sangatyagaparayanam
290.67
पुनराजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम्
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम्
Punarajanmalokaugham putrabandhavapattanam
Ahinsasatyamaryadam pranatyagamahorminam
290.68
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम्
मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम्
Vedantagamanadvipam sarvabhutadayodadhim
Mokshadushprapavishayam vadavamukhasagaram
290.69
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारत
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः
Taranti munayah siddha gyanayogena bharata
Tirtva cha dustaram janma vishanti vimalam nabhah
290.70
ततस्तान्सुकृतीन्सांख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन्विषयान्नृप
Tatastansukritinsankhyansuryo vahati rashmibhih
Padmatantuvadavishya pravahanvishayannripa
290.71
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्
Tatra tanpravaho vayuh pratigrihnati bharata
Vitaraganyatinsiddhanviryayuktanstapodhanan
290.72
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम्
Sukshmah shitah sugandhi cha sukhasparshashcha bharata
Saptanam marutam shreshtho lokangachchhati yah shubhan
Sa tanvahati kaunteya nabhasah paramam gatim
290.73
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्
रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम्
Nabho vahati lokesha rajasah paramam gatim
Rajo vahati rajendra sattvasya paramam gatim
290.74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मन्परं नारायणं प्रभुम्
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना
Sattvam vahati shuddhatmanparam narayanam prabhum
Prabhurvahati shuddhatma paramatmanamatmana
290.75
परमात्मानमासाद्य तद्भूतायतनामलाः
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभो
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम्
Paramatmanamasadya tadbhutayatanamalah
Amritatvaya kalpante na nivartanti chabhibho
Parama sa gatih partha nirdvandvanam mahatmanam
290.76
युधिष्ठिर उवाच
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ
Yudhishthira uvacha
Sthanamuttamamasadya bhagavantam sthiravratah
Ajanmamaranam va te smarantyuta na vanagha
290.77
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव
Yadatra tathyam tanme tvam yathavadvaktumarhasi
Tvadrite manavam nanyam prashtumarhami kaurava
290.78
मोक्षदोषो महानेष प्राप्य सिद्धिं गतानृषीन्
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे
Mokshadosho mahanesha prapya siddhim gatanrishin
Yadi tatraiva vigyane vartante yatayah pare
290.79
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं नु दुःखतरं भवेत्
Pravrittilakshanam dharmam pashyami paramam nripa
Magnasya hi pare gyane kim nu duhkhataram bhavet
290.80
भीष्म उवाच
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः
बुद्धानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्मयेरितम्
Bhishma uvacha
Yathanyayam tvaya tata prashnah prishtah susankatah
Buddhanamapi sammohah prashnesminbharatarshabha
Atrapi tattvam paramam shrinu samyanmayeritam
290.81
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्
इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनो नृप
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः
Buddhishcha parama yatra kapilanam mahatmanam
Indriyanyapi budhyante svadeham dehino nripa
Karananyatmanastani sukshmah pashyati taistu sah
290.82
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे
Atmana viprahinani kashthakudyasamani tu
Vinashyanti na sandehah phena iva maharnave
290.83
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः
Indriyaih saha suptasya dehinah shatrutapana
Sukshmashcharati sarvatra nabhasiva samiranah
290.84
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति चाभिभो
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत
Sa pashyati yathanyayam sparshansprishati chabhibho
Budhyamano yathapurvamakhileneha bharata
290.85
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव
Indriyaniha sarvani sve sve sthane yathavidhi
Anishatvatpraliyante sarpa hatavisha iva
290.86
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः
Indriyanam tu sarvesham svasthaneshveva sarvashah
Akramya gatayah sukshmashcharatyatma na sanshayah
290.87
सत्त्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्रजसश्च गुणान्पुनः
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत
Sattvasya cha gunankritsnanrajasashcha gunanpunah
Gunanshcha tamasah sarvangunanbuddheshcha bharata
290.88
गुणांश्च मनसस्तद्वन्नभसश्च गुणांस्तथा
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान्पुनः
Gunanshcha manasastadvannabhasashcha gunanstatha
Gunanvayoshcha dharmatmanstejasashcha gunanpunah
290.89
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपि
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञः स युधिष्ठिर
Apam gunanstatha partha parthivanshcha gunanapi
Sarvatmana gunairvyapya kshetragyah sa yudhishthira
290.90
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं विभो
Atma cha yati kshetragyam karmani cha shubhashubhe
Shishya iva mahatmanamindriyani cha tam vibho
290.91
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम्
परं नारायणात्मानं निर्द्वंद्वं प्रकृतेः परम्
Prakritim chapyatikramya gachchhatyatmanamavyayam
Param narayanatmanam nirdvandvam prakriteh param
290.92
विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम्
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत
Vimuktah punyapapebhyah pravishtastamanamayam
Paramatmanamagunam na nivartati bharata
290.93
शिष्टं त्वत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः
Shishtam tvatra manastata indriyani cha bharata
Agachchhanti yathakalam guroh sandeshakarinah
290.94
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना
एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा
Shakyam chalpena kalena shantim praptum gunarthina
Evam yuktena kaunteya yuktagyanena mokshina
290.95
सांख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम्
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते
Sankhya rajanmahapragya gachchhanti paramam gatim
Gyanenanena kaunteya tulyam gyanam na vidyate
290.96
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम्
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम्
Atra te sanshayo ma bhujgyanam sankhyam param matam
Aksharam dhruvamavyaktam purvam brahma sanatanam
290.97
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम्
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः
Anadimadhyanidhanam nirdvandvam kartri shashvatam
Kutastham chaiva nityam cha yadvadanti shamatmakah
290.98
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः
Yatah sarvah pravartante sargapralayavikriyah
Yachcha shansanti shastreshu vadanti paramarshayah
290.99
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथागमविदो जनाः
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परतोऽच्युतम्
Sarve viprashcha devashcha tathagamavido janah
Brahmanyam paramam devamanantam paratochyutam
290.100
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः
Prarthayantashcha tam vipra vadanti gunabuddhayah
Samyagyuktastatha yogah sankhyashchamitadarshanah
290.101
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ
Amurtestasya kaunteya sankhyam murtiriti shrutih
Abhigyanani tasyahurmatam hi bharatarshabha
290.102
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते
जङ्गमागमसंज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते
Dvividhaniha bhutani prithivyam prithivipate
Jangamagamasangyani jangamam tu vishishyate
290.103
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज;न्वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र
Gyanam mahadyaddhi mahatsu raja;nvedeshu sankhyeshu tathaiva yoge
Yachchapi drishtam vividham puranam; sankhyagatam tannikhilam narendra
290.104
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि;त्सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन्
Yachchetihaseshu mahatsu drishtam; yachcharthashastre nripa shishtajushte
Gyanam cha loke yadihasti kinchi;tsankhyagatam tachcha mahanmahatman
290.105
शमश्च दृष्टः परमं बलं च; ज्ञानं च सूक्ष्मं च यथावदुक्तम्
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद्विहितानि राजन्
Shamashcha drishtah paramam balam cha; gyanam cha sukshmam cha yathavaduktam
Tapansi sukshmani sukhani chaiva; sankhye yathavadvihitani rajan
290.106
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा;न्गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः
Viparyaye tasya hi partha deva;ngachchhanti sankhyah satatam sukhena
Tanshchanusancharya tatah kritarthah; patanti vipreshu yateshu bhuyah
290.107
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं; दिवौकसो द्यामिव पार्थ सांख्याः
ततोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे; सांख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे
Hitva cha deham pravishanti moksham; divaukaso dyamiva partha sankhyah
Tatodhikam tebhirata maharhe; sankhye dvijah parthiva shishtajushte
290.108
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं; नावाग्गतिः पापकृतां निवासः
न चाबुधानामपि ते द्विजातयो; ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः
Tesham na tiryaggamanam hi drishtam; navaggatih papakritam nivasah
Na chabudhanamapi te dvijatayo; ye gyanametannripatenuraktah
290.109
सांख्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलमुदारकान्तम्
कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणो धारयतेऽप्रमेयम्
Sankhyam vishalam paramam puranam; maharnavam vimalamudarakantam
Kritsnam cha sankhyam nripate mahatma; narayano dharayateprameyam
290.110
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणो विश्वमिदं पुराणम्
स सर्गकाले च करोति सर्गं; संहारकाले च तदत्ति भूयः
Etanmayoktam naradeva tattvam; narayano vishvamidam puranam
Sa sargakale cha karoti sargam; sanharakale cha tadatti bhuyah