UtshovChapter 291
291.1
युधिष्ठिर उवाच
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः
किं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः
Yudhishthira uvacha
Kim tadaksharamityuktam yasmannavartate punah
Kim cha tatksharamityuktam yasmadavartate punah
291.2
अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिमिच्छाम्यरिनिषूदन
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन
Aksharaksharayorvyaktimichchhamyarinishudana
Upalabdhum mahabaho tattvena kurunandana
291.3
त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः
Tvam hi gyananidhirviprairuchyase vedaparagaih
Rishibhishcha mahabhagairyatibhishcha mahatmabhih
291.4
शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्
Sheshamalpam dinanam te dakshinayanabhaskare
Avritte bhagavatyarke gantasi paramam gatim
291.5
त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम्
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे
Tvayi pratigate shreyah kutah shroshyamahe vayam
Kuruvanshapradipastvam gyanadravyena dipyase
291.6
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह
न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम्
Tadetachchhrotumichchhami tvattah kurukulodvaha
Na tripyamiha rajendra shrinvannamritamidrisham
291.7
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyehamitihasam puratanam
Vasishthasya cha sanvadam karalajanakasya cha
291.8
वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम्
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
Vasishtham shreshthamasinamrishinam bhaskaradyutim
Paprachchha janako raja gyanam naihshreyasam param
291.9
परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम्
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः
Paramadhyatmakushalamadhyatmagatinishchayam
Maitravarunimasinamabhivadya kritanjalih
291.10
स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम्
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
Svaksharam prashritam vakyam madhuram chapyanulbanam
Paprachchharshivaram raja karalajanakah pura
291.11
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम्
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः
Bhagavanshrotumichchhami param brahma sanatanam
Yasmanna punaravrittimapnuvanti manishinah
291.12
यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत्
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम्
Yachcha tatksharamityuktam yatredam ksharate jagat
Yachchaksharamiti proktam shivam kshemyamanamayam
291.13
वसिष्ठ उवाच
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत्
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ
Vasishtha uvacha
Shruyatam prithivipala ksharatidam yatha jagat
Yanna ksharati purvena yavatkalena chapyatha
291.14
युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम्
दशकल्पशतावृत्तं तदहर्ब्राह्ममुच्यते
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते
Yugam dvadashasahasram kalpam viddhi chaturgunam
Dashakalpashatavrittam tadaharbrahmamuchyate
Ratrishchaitavati rajanyasyante pratibudhyate
291.15
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्
Srijatyanantakarmanam mahantam bhutamagrajam
Murtimantamamurtatma vishvam shambhuh svayambhuvah
Anima laghima praptirishanam jyotiravyayam
291.16
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
Sarvatahpanipadantam sarvatokshishiromukham
Sarvatahshrutimalloke sarvamavritya tishthati
291.17
हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः
महानिति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत
Hiranyagarbho bhagavanesha buddhiriti smritah
Mahaniti cha yogeshu virincha iti chapyuta
291.18
सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः
Sankhye cha pathyate shastre namabhirbahudhatmakah
Vichitrarupo vishvatma ekakshara iti smritah
291.19
वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः
Vritam naikatmakam yena kritsnam trailokyamatmana
Tathaiva bahurupatvadvishvarupa iti smritah
291.20
एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिमहंकृतम्
Esha vai vikriyapannah srijatyatmanamatmana
Ahankaram mahatejah prajapatimahankritam
291.21
अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम्
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च
Avyaktadvyaktamutpannam vidyasargam vadanti tam
Mahantam chapyahankaramavidyasargameva cha
291.22
अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः
Avidhishcha vidhishchaiva samutpannau tathaikatah
Vidyavidyeti vikhyate shrutishastrarthachintakaih
291.23
भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव
अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
Bhutasargamahankarattritiyam viddhi parthiva
Ahankareshu bhuteshu chaturtham viddhi vaikritam
291.24
वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
Vayurjyotirathakashamapotha prithivi tatha
Shabdah sparshashcha rupam cha raso gandhastathaiva cha
291.25
एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम्
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्
Evam yugapadutpannam dashavargamasanshayam
Panchamam viddhi rajendra bhautikam sargamarthavat
291.26
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम्
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च
Shrotram tvakchakshushi jihva ghranameva cha panchamam
Vakcha hastau cha padau cha payurmedhram tathaiva cha
291.27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव
Buddhindriyani chaitani tatha karmendriyani cha
Sambhutaniha yugapanmanasa saha parthiva
291.28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः
Esha tattvachaturvinsha sarvakritishu vartate
Yam gyatva nabhishochanti brahmanastattvadarshinah
291.29
एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे
Etaddeham samakhyatam trailokye sarvadehishu
Veditavyam narashreshtha sadevanaradanave
291.30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
Sayakshabhutagandharve sakinnaramahorage
Sacharanapishache vai sadevarshinishachare
291.31
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके
शुनि श्वपाके वैणेये सचण्डाले सपुल्कसे
Sadanshakitamashake saputikrimimushake
Shuni shvapake vaineye sachandale sapulkase
291.32
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह
यच्च मूर्तिमयं किंचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम्
Hastyashvakharashardule savrikshe gavi chaiva ha
Yachcha murtimayam kinchitsarvatraitannidarshanam
291.33
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम
Jale bhuvi tathakashe nanyatreti vinishchayah
Sthanam dehavatamasti ityevamanushushruma
291.34
कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम्
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः
Kritsnametavatastata ksharate vyaktasangyakam
Ahanyahani bhutatma tatah kshara iti smritah
291.35
एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत्
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम्
Etadaksharamityuktam ksharatidam yatha jagat
Jaganmohatmakam prahuravyaktam vyaktasangyakam
291.36
महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम्
कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः
Mahanshchaivagrajo nityametatksharanidarshanam
Kathitam te maharaja yasmannavartate punah
291.37
पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञकः
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः
Panchavinshatimo vishnurnistattvastattvasangyakah
Tattvasanshrayanadetattattvamahurmanishinah
291.38
यदमूर्त्यसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति
चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः
Yadamurtyasrijadvyaktam tattanmurtyadhitishthati
Chaturvinshatimo vyakto hyamurtah panchavinshakah
291.39
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान्
चेतयंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्
Sa eva hridi sarvasu murtishvatishthatetmavan
Chetayanshchetano nityah sarvamurtiramurtiman
291.40
सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकः
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञकः
Sargapralayadharminya asargapralayatmakah
Gochare vartate nityam nirguno gunasangyakah
291.41
एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्
Evamesha mahanatma sargapralayakovidah
Vikurvanah prakritimanabhimanyatyabuddhiman
291.42
तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्
Tamahsattvarajoyuktastasu tasviha yonishu
Liyatepratibuddhatvadabuddhajanasevanat
291.43
सहवासो निवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते
योऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणाननु निवर्तते
Sahavaso nivasatma nanyohamiti manyate
Yoham sohamiti hyuktva gunananu nivartate
291.44
तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते
रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान्सत्त्वसंश्रयात्
Tamasa tamasanbhavanvividhanpratipadyate
Rajasa rajasanshchaiva sattvikansattvasanshrayat
291.45
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु
सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै
Shuklalohitakrishnani rupanyetani trini tu
Sarvanyetani rupani janihi prakritani vai
291.46
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस्तथा
सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः
Tamasa nirayam yanti rajasa manushanstatha
Sattvika devalokaya gachchhanti sukhabhaginah
291.47
निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः
Nishkaivalyena papena tiryagyonimavapnuyat
Punyapapena manushyam punyenaikena devatah
291.48
एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते
Evamavyaktavishayam ksharamahurmanishinah
Panchavinshatimo yoyam gyanadeva pravartate