UtshovChapter 292
292.1
वसिष्ठ उवाच
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तते
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते
Vasishtha uvacha
Evamapratibuddhatvadabuddhamanuvartate
Dehaddehasahasrani tatha samabhipadyate
292.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात्
Tiryagyonisahasreshu kadachiddevatasvapi
Upapadyati sanyogadgunaih saha gunakshayat
292.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च
मानुष्यान्निरयस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते
Manushatvaddivam yati divo manushyameva cha
Manushyannirayasthanamanantyam pratipadyate
292.4
कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धति
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः
Koshakaro yathatmanam kitah samanurundhati
Sutratantugunairnityam tathayamaguno gunaih
292.5
द्वंद्वमेति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे
Dvandvameti cha nirdvandvastasu tasviha yonishu
Shirsharogekshiroge cha dantashule galagrahe
292.6
जलोदरेऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिके
श्वित्रे कुष्ठेऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोरपि
Jalodarershasam roge jvaragandavishuchike
Shvitre kushthegnidahe cha sidhmapasmarayorapi
292.7
यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषु
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि
Yani chanyani dvandvani prakritani sharirishu
Utpadyante vichitrani tanyeshopyabhimanyate
Abhimanyatyabhimanattathaiva sukritanyapi
292.8
एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा
Ekavasashcha durvasah shayi nityamadhastatha
Mandukashayi cha tatha virasanagatastatha
292.9
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा
Chiradharanamakashe shayanam sthanameva cha
Ishtakaprastare chaiva kantakaprastare tatha
292.10
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च
Bhasmaprastarashayi cha bhumishayyanulepanah
Virasthanambupanke cha shayanam phalakeshu cha
292.11
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितोऽफलः
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च
Vividhasu cha shayyasu phalagriddhyanvitophalah
Munjamekhalanagnatvam kshaumakrishnajinani cha
292.12
शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः
सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च
Shanivalaparidhano vyaghracharmaparichchhadah
Sinhacharmaparidhanah pattavasastathaiva cha
292.13
कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च
वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान्
Kitakavasanashchaiva chiravasastathaiva cha
Vastrani chanyani bahunyabhimanyatyabuddhiman
292.14
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च
एकवस्त्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम्
Bhojanani vichitrani ratnani vividhani cha
Ekavastrantarashitvamekakalikabhojanam
292.15
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च
षड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः
Chaturthashtamakalashcha shashthakalika eva cha
Shadratrabhojanashchaiva tathaivashtahabhojanah
292.16
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव च
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च
Saptaratradashaharo dvadashahara eva cha
Masopavasi mulashi phalaharastathaiva cha
292.17
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव च
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च
Vayubhakshombupinyakagomayadana eva cha
Gomutrabhojanashchaiva shakapushpada eva cha
292.18
शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन्
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः
Shaivalabhojanashchaiva tathachamena vartayan
Vartayanshirnaparnaishcha prakirnaphalabhojanah
292.19
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च
Vividhani cha krichchhrani sevate sukhakankshaya
Chandrayanani vidhivallingani vividhani cha
292.20
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्याश्रमानपि
उपासीनश्च पाषण्डान्गुहाः शैलांस्तथैव च
Chaturashramyapanthanamashrayatyashramanapi
Upasinashcha pashandanguhah shailanstathaiva cha
292.21
विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च
विविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च
Viviktashcha shilachhayastatha prasravanani cha
Vividhani cha japyani vividhani vratani cha
292.22
नियमान्सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि च
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा
Niyamansuvichitranshcha vividhani tapansi cha
Yagyanshcha vividhakaranvidhinshcha vividhanstatha
292.23
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि
Vanikpatham dvijakshatram vaishyashudram tathaiva cha
Danam cha vividhakaram dinandhakripaneshvapi
292.24
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान्
सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च
प्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत
Abhimanyatyasambodhattathaiva trividhangunan
Sattvam rajastamashchaiva dharmarthau kama eva cha
Prakrityatmanamevatma evam pravibhajatyuta
292.25
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम्
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन
Svadhakaravashatkarau svahakaranamaskriyah
Yajanadhyapanam danam tathaivahuh pratigraham
Yajanadhyayane chaiva yachchanyadapi kinchana
292.26
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियापथम्
Janmamrityuvivade cha tatha vishasanepi cha
Shubhashubhamayam sarvametadahuh kriyapatham
292.27
प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयमेव च
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठति
Prakritih kurute devi mahapralayameva cha
Divasante gunanetanabhyetyaikovatishthati
292.28
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्कालेन नियच्छति
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते
Rashmijalamivadityastatkalena niyachchhati
Evameshosakritsarvam kridarthamabhimanyate
292.29
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान्
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी
Atmarupagunanetanvividhanhridayapriyan
Evameva vikurvanah sargapralayakarmani
292.30
क्रियाक्रियापथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगः
क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते
Kriyakriyapathe raktastrigunastrigunatigah
Kriyakriyapathopetastatha taditi manyate
292.31
एवं द्वंद्वान्यथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशः
ममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि मामिति
Evam dvandvanyathaitani vartante mama nityashah
Mamaivaitani jayante badhante tani mamiti
292.32
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि
Nistartavyanyathaitani sarvaniti naradhipa
Manyateyam hyabuddhitvattathaiva sukritanyapi
292.33
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्
Bhoktavyani mayaitani devalokagatena vai
Ihaiva chainam bhokshyami shubhashubhaphalodayam
292.34
सुखमेव च कर्तव्यं सकृत्कृत्वा सुखं मम
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति
Sukhameva cha kartavyam sakritkritva sukham mama
Yavadantam cha me saukhyam jatyam jatyam bhavishyati
292.35
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम्
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्
Bhavishyati cha me duhkham kritenehapyanantakam
Mahadduhkham hi manushyam niraye chapi majjanam
292.36
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति
Nirayachchapi manushyam kalenaishyamyaham punah
Manushyatvachcha devatvam devatvatpaurusham punah
Manushyatvachcha nirayam paryayenopagachchhati
292.37
य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर्वृतः
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते
Ya evam vetti vai nityam niratmatmagunairvritah
Tena devamanushyeshu niraye chopapadyate
292.38
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु
Mamatvenavrito nityam tatraiva parivartate
Sargakotisahasrani maranantasu murtishu
292.39
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
स एव फलमश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान्
Ya evam kurute karma shubhashubhaphalatmakam
Sa eva phalamashnati trishu lokeshu murtiman
292.40
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा
Prakritih kurute karma shubhashubhaphalatmakam
Prakritishcha tadashnati trishu lokeshu kamaga
292.41
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानि ह
Tiryagyonau manushyatve devaloke tathaiva cha
Trini sthanani chaitani janiyatprakritani ha
292.42
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि पश्यति
Alingam prakritim tvahurlingairanumimimahe
Tathaiva paurusham lingamanumanaddhi pashyati
292.43
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम्
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते
Sa lingantaramasadya prakritam lingamavranam
Vranadvaranyadhishthaya karmanyatmani manyate
292.44
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्वेव गुणैः सह
अहमेतानि वै कुर्वन्ममैतानीन्द्रियाणि च
Shrotradini tu sarvani pancha karmendriyani cha
Vagadini pravartante guneshveva gunaih saha
Ahametani vai kurvanmamaitanindriyani cha
292.45
निरिन्द्रियोऽभिमन्येत व्रणवानस्मि निर्व्रणः
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः
Nirindriyobhimanyeta vranavanasmi nirvranah
Alingo lingamatmanamakalah kalamatmanah
292.46
असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः
Asattvam sattvamatmanamatattvam tattvamatmanah
Amrityurmrityumatmanamacharashcharamatmanah
292.47
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः
Akshetrah kshetramatmanamasargah sargamatmanah
Atapastapa atmanamagatirgatimatmanah
292.48
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते
Abhavo bhavamatmanamabhayo bhayamatmanah
Aksharah ksharamatmanamabuddhistvabhimanyate