UtshovChapter 293
293.1
वसिष्ठ उवाच
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति
Vasishtha uvacha
Evamapratibuddhatvadabuddhajanasevanat
Sargakotisahasrani patanantani gachchhati
293.2
धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
Dhamna dhamasahasrani maranantani gachchhati
Tiryagyonau manushyatve devaloke tathaiva cha
293.3
चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान्
Chandrama iva koshanam punastatra sahasrashah
Liyatepratibuddhatvadevamesha hyabuddhiman
293.4
कलाः पञ्चदशा योनिस्तद्धाम इति पठ्यते
नित्यमेतद्विजानीहि सोमः षोडशमी कला
Kalah panchadasha yonistaddhama iti pathyate
Nityametadvijanihi somah shodashami kala
293.5
कलायां जायतेऽजस्रं पुनः पुनरबुद्धिमान्
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते
Kalayam jayatejasram punah punarabuddhiman
Dhama tasyopayunjanti bhuya eva tu jayate
293.6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा
Shodashi tu kala sukshma sa soma upadharyatam
Na tupayujyate devairdevanupayunakti sa
293.7
एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते
Evam tam kshapayitva hi jayate nripasattama
Sa hyasya prakritirdrishta tatkshayanmoksha uchyate
293.8
तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञकम्
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते
Tadevam shodashakalam dehamavyaktasangyakam
Mamayamiti manvanastatraiva parivartate
293.9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवा प्रतिबोधनात्
विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात्
Panchavinshastathaivatma tasyaiva pratibodhanat
Vimalasya vishuddhasya shuddhanilanishevanat
293.10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुधतां व्रजेत्
Ashuddha eva shuddhatma tadrigbhavati parthiva
Abuddhasevanachchapi buddhopyabudhatam vrajet
293.11
तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत्
Tathaivapratibuddhopi gyeyo nripatisattama
Prakritestrigunayastu sevanatprakrito bhavet
293.12
करालजनक उवाच
अक्षरक्षरयोरेष द्वयोः संबन्ध इष्यते
स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते
Karalajanaka uvacha
Aksharaksharayoresha dvayoh sambandha ishyate
Stripunsorvapi bhagavansambandhastadvaduchyate
293.13
ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा
Rite na purusheneha stri garbham dharayatyuta
Rite striyam na purusho rupam nirvartayettatha
293.14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात्
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु
Anyonyasyabhisambandhadanyonyagunasanshrayat
Rupam nirvartayatyetadevam sarvasu yonishu
293.15
रत्यर्थमभिसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात्
ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम्
Ratyarthamabhisanrodhadanyonyagunasanshrayat
Ritau nirvartate rupam tadvakshyami nidarshanam
293.16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा
अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज
Ye gunah purushasyeha ye cha matrigunastatha
Asthi snayu cha majja cha janimah pitrito dvija
293.17
त्वङ्मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम
एवमेतद्द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते
Tvanmansam shonitam chaiva matrijanyapi shushruma
Evametaddvijashreshtha vedashastreshu pathyate
293.18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते
वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत्सनातनम्
Pramanam yachcha vedoktam shastroktam yachcha pathyate
Vedashastrapramanam cha pramanam tatsanatanam
293.19
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते
Evamevabhisambaddhau nityam prakritipurushau
Pashyami bhagavanstasmanmokshadharmo na vidyate
293.20
अथ वानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा
Atha vanantarakritam kinchideva nidarshanam
Tanmamachakshva tattvena pratyaksho hyasi sarvatha
293.21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम्
अदेहमजरं दिव्यमतीन्द्रियमनीश्वरम्
Mokshakama vayam chapi kankshamo yadanamayam
Adehamajaram divyamatindriyamanishvaram
293.22
वसिष्ठ उवाच
यदेतदुक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम्
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान्
Vasishtha uvacha
Yadetaduktam bhavata vedashastranidarshanam
Evametadyatha chaitanna grihnati tatha bhavan
293.23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः
न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वर
Dharyate hi tvaya grantha ubhayorvedashastrayoh
Na tu granthasya tattvagyo yathavattvam nareshvara
293.24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा
Yo hi vede cha shastre cha granthadharanatatparah
Na cha grantharthatattvagyastasya taddharanam vritha
293.25
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा
Bharam sa vahate tasya granthasyartham na vetti yah
Yastu grantharthatattvagyo nasya granthagamo vritha
293.26
ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति
यथा तत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति
Granthasyartham cha prishtah sanstadrisho vaktumarhati
Yatha tattvabhigamanadartham tasya sa vindati
293.27
यस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान्
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्
Yastu sansatsu kathayedgranthartham sthulabuddhiman
Sa katham mandavigyano grantham vakshyati nirnayat
293.28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः
सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि
Nirnayam chapi chhidratma na tam vakshyati tattvatah
Sopahasatmatameti yasmachchaivatmavanapi
293.29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते
याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु
Tasmattvam shrinu rajendra yathaitadanudrishyate
Yathatathyena sankhyeshu yogeshu cha mahatmasu
293.30
यदेव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तदनुगम्यते
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्
Yadeva yogah pashyanti sankhyaistadanugamyate
Ekam sankhyam cha yogam cha yah pashyati sa buddhiman
293.31
त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च
एतदैन्द्रियकं तात यद्भवानिदमाह वै
Tvanmansam rudhiram medah pittam majjasthi snayu cha
Etadaindriyakam tata yadbhavanidamaha vai
293.32
द्रव्याद्द्रव्यस्य निष्पत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्बीजं तथैव च
Dravyaddravyasya nishpattirindriyadindriyam tatha
Dehaddehamavapnoti bijadbijam tathaiva cha
293.33
निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः
Nirindriyasyabijasya nirdravyasyasya dehinah
Katham guna bhavishyanti nirgunatvanmahatmanah
293.34
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च
Guna guneshu jayante tatraiva nivishanti cha
Evam gunah prakritito jayante cha na santi cha
293.35
त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै
Tvanmansam rudhiram medah pittam majjasthi snayu cha
Ashtau tanyatha shukrena janihi prakritani vai
293.36
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम्
नैव पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते
Pumanshchaivapumanshchaiva trailingyam prakritam smritam
Naiva pumanpumanshchaiva sa lingityabhidhiyate
293.37
अलिङ्गा प्रकृतिर्लिङ्गैरुपलभ्यति सात्मजैः
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा
Alinga prakritirlingairupalabhyati satmajaih
Yatha pushpaphalairnityamritavo murtayastatha
293.38
एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेष्वनियतात्मकः
Evamapyanumanena hyalingamupalabhyate
Panchavinshatimastata lingeshvaniyatatmakah
293.39
अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः
केवलं त्वभिमानित्वाद्गुणेष्वगुण उच्यते
Anadinidhanonantah sarvadarshi niramayah
Kevalam tvabhimanitvadguneshvaguna uchyate
293.40
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः
Guna gunavatah santi nirgunasya kuto gunah
Tasmadevam vijananti ye jana gunadarshinah
293.41
यदा त्वेष गुणान्सर्वान्प्राकृतानभिमन्यते
तदा स गुणवानेव परमेणानुपश्यति
Yada tvesha gunansarvanprakritanabhimanyate
Tada sa gunavaneva paramenanupashyati
293.42
यत्तद्बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश्च सर्वशः
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
Yattadbuddheh param prahuh sankhya yogashcha sarvashah
Budhyamanam mahapragyamabuddhaparivarjanat
293.43
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं सगुणं प्राहुरीश्वरम्
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च
Aprabuddhamathavyaktam sagunam prahurishvaram
Nirgunam cheshvaram nityamadhishthatarameva cha
293.44
प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः
सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः
Prakriteshcha gunanam cha panchavinshatikam budhah
Sankhyayoge cha kushala budhyante paramaishinah
293.45
यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः
बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा
Yada prabuddhastvavyaktamavasthajanmabhiravah
Budhyamanam prabudhyanti gamayanti samam tada
293.46
एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यगनुदर्शनम्
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथगरिंदम
Etannidarshanam samyagasamyaganudarshanam
Budhyamanaprabuddhabhyam prithakprithagarindama
293.47
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम्
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते
Parasparenaitaduktam ksharaksharanidarshanam
Ekatvamaksharam prahurnanatvam ksharamuchyate
293.48
पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदासम्यक्प्रवर्तते
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्
Panchavinshatinishthoyam yadasamyakpravartate
Ekatvam darshanam chasya nanatvam chapyadarshanam
293.49
तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथगेव निदर्शनम्
पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः
Tattvanistattvayoretatprithageva nidarshanam
Panchavinshatisargam tu tattvamahurmanishinah
293.50
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम्
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम्
Nistattvam panchavinshasya paramahurnidarshanam
Vargasya vargamacharam tattvam tattvatsanatanam