UtshovChapter 294
294.1
करालजनक उवाच
नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम
पश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम्
Karalajanaka uvacha
Nanatvaikatvamityuktam tvayaitadrishisattama
Pashyami chabhisandigdhametayorvai nidarshanam
294.2
तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः
Tathaprabuddhabuddhabhyam budhyamanasya chanagha
Sthulabuddhya na pashyami tattvametanna sanshayah
294.3
अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम्
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ
Aksharaksharayoruktam tvaya yadapi karanam
Tadapyasthirabuddhitvatpranashtamiva menagha
294.4
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम्
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
Tadetachchhrotumichchhami nanatvaikatvadarshanam
Buddhamapratibuddham cha budhyamanam cha tattvatah
294.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च
सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह
Vidyavidye cha bhagavannaksharam ksharameva cha
Sankhyam yogam cha kartsnyena prithakchaivaprithakcha ha
294.6
वसिष्ठ उवाच
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे
Vasishtha uvacha
Hanta te sampravakshyami yadetadanuprichchhasi
Yogakrityam maharaja prithageva shrinushva me
294.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम्
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः
Yogakrityam tu yoganam dhyanameva param balam
Tachchapi dvividham dhyanamahurvedavido janah
294.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा
Ekagrata cha manasah pranayamastathaiva cha
Pranayamastu saguno nirguno manasastatha
294.9
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप
त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः
Mutrotsarge purishe cha bhojane cha naradhipa
Trikalam nabhiyunjita shesham yunjita tatparah
294.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः
Indriyanindriyarthebhyo nivartya manasa munih
Dashadvadashabhirvapi chaturvinshatparam tatah
294.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ
तिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः
Tam chodanabhirmatimanatmanam chodayedatha
Tishthantamajaram tam tu yattaduktam manishibhih
294.12
तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम
द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः
Taishchatma satatam gyeya ityevamanushushruma
Dravyam hyahinamanaso nanyatheti vinishchayah
294.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि
Vimuktah sarvasangebhyo laghvaharo jitendriyah
Purvaratre pare chaiva dharayeta manotmani
294.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः
Sthirikrityendriyagramam manasa mithileshvara
Mano buddhya sthiram kritva pashana iva nishchalah
294.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलः
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते
Sthanuvachchapyakampah syadgirivachchapi nishchalah
Budha vidhividhanagyastada yuktam prachakshate
294.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः
Na shrinoti na chaghrati na rasyati na pashyati
Na cha sparsham vijanati na sankalpayate manah
294.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत्
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः
Na chabhimanyate kinchinna cha budhyati kashthavat
Tada prakritimapannam yuktamahurmanishinah
294.18
निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यते
निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्
Nivate cha yatha dipyandipastadvatsa drishyate
Niringashchachalashchordhvam na tiryaggatimapnuyat
294.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः
Tada tamanupashyeta yasmindrishte tu kathyate
Hridayasthontaratmeti gyeyo gyastata madvidhaih
294.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान्
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि
Vidhuma iva saptarchiraditya iva rashmiman
Vaidyutognirivakashe drishyatetma tathatmani
294.21
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम्
Yam pashyanti mahatmano dhritimanto manishinah
Brahmana brahmayonishtha hyayonimamritatmakam
294.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम्
तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते
Tadevahuranubhyonu tanmahadbhyo mahattaram
Tadantah sarvabhuteshu dhruvam tishthanna drishyate
294.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत्
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः
Buddhidravyena drishyeta manodipena lokakrit
Mahatastamasastata pare tishthannatamasah
294.24
स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः
Sa tamonuda ityuktastattvagyairvedaparagaih
Vimalo vitamaskashcha nirlingolingasangyitah
294.25
योगमेतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम्
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम्
Yogametaddhi yoganam manye yogasya lakshanam
Evam pashyam prapashyanti atmanamajaram param
294.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मया
सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्
Yogadarshanametavaduktam te tattvato maya
Sankhyagyanam pravakshyami parisankhyanidarshanam
294.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम
Avyaktamahuh prakritim param prakritivadinah
Tasmanmahatsamutpannam dvitiyam rajasattama
294.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम्
पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः
Ahankarastu mahatastritiyamiti nah shrutam
Pancha bhutanyahankaradahuh sankhyanudarshinah
294.29
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
Etah prakritayastvashtau vikarashchapi shodasha
Pancha chaiva vishesha vai tatha panchendriyani cha
294.30
एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः
Etavadeva tattvanam sankhyamahurmanishinah
Sankhye vidhividhanagya nityam sankhyapathe ratah
294.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना
Yasmadyadabhijayeta tattatraiva praliyate
Liyante pratilomani srijyante chantaratmana
294.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा
Anulomena jayante liyante pratilomatah
Guna guneshu satatam sagarasyormayo yatha
294.33
सर्गप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत्
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः
Sargapralaya etavanprakriternripasattama
Ekatvam pralaye chasya bahutvam cha yadasrijat
Evameva cha rajendra vigyeyam gyeyachintakaih
294.34
अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम्
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान्
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्
Adhishthataramavyaktamasyapyetannidarshanam
Ekatvam cha bahutvam cha prakriteranu tattvavan
Ekatvam pralaye chasya bahutvam cha pravartanat
294.35
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम्
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति
Bahudhatma prakurvita prakritim prasavatmikam
Tachcha kshetram mahanatma panchavinshodhitishthati
294.36
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम्
Adhishthateti rajendra prochyate yatisattamaih
Adhishthanadadhishthata kshetranamiti nah shrutam
294.37
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते
अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते
Kshetram janati chavyaktam kshetragya iti chochyate
Avyaktike pure shete purushashcheti kathyate
294.38
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः
Anyadeva cha kshetram syadanyah kshetragya uchyate
Kshetramavyaktamityuktam gyata vai panchavinshakah
294.39
अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यते
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः
Anyadeva cha gyanam syadanyajgyeyam taduchyate
Gyanamavyaktamityuktam gyeyo vai panchavinshakah
294.40
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम्
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम्
Avyaktam kshetramityuktam tatha sattvam tatheshvaram
Anishvaramatattvam cha tattvam tatpanchavinshakam
294.41
सांख्यदर्शनमेतावत्परिसंख्यानदर्शनम्
सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते
Sankhyadarshanametavatparisankhyanadarshanam
Sankhyam prakurute chaiva prakritim cha prachakshate
294.42
तत्त्वानि च चतुर्विंशत्परिसंख्याय तत्त्वतः
सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः
Tattvani cha chaturvinshatparisankhyaya tattvatah
Sankhyah saha prakritya tu nistattvah panchavinshakah
294.43
पञ्चविंशोऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः
Panchavinshoprabuddhatma budhyamana iti smritah
Yada tu budhyatetmanam tada bhavati kevalah
294.44
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत
Samyagdarshanametavadbhashitam tava tattvatah
Evametadvijanantah samyatam pratiyantyuta
294.45
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा
गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत्
Samyannidarshanam nama pratyaksham prakritestatha
Gunatattvanyathaitani nirgunonyastatha bhavet
294.46
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः
विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम्
Na tvevam vartamananamavrittirvidyate punah
Vidyateksharabhavatvadaparasparamavyayam
294.47
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक्तेषु दर्शनम्
तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम
Pashyerannekamatayo na samyakteshu darshanam
Tevyaktam pratipadyante punah punararindama
294.48
सर्वमेतद्विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात्
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः
Sarvametadvijananto na sarvasya prabodhanat
Vyaktibhuta bhavishyanti vyaktasya vashavartinah
294.49
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते
Sarvamavyaktamityuktamasarvah panchavinshakah
Ya enamabhijananti na bhayam teshu vidyate