UtshovChapter 295
295.1
वसिष्ठ उवाच
सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
Vasishtha uvacha
Sankhyadarshanametavaduktam te nripasattama
Vidyavidye tvidanim me tvam nibodhanupurvashah
295.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै
सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम्
Avidyamahuravyaktam sargapralayadharmi vai
Sargapralayanirmuktam vidyam vai panchavinshakam
295.3
परस्परमविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः
यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम्
Parasparamavidyam vai tannibodhanupurvashah
Yathoktamrishibhistata sankhyasyasya nidarshanam
295.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम्
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
Karmendriyanam sarvesham vidya buddhindriyam smritam
Buddhindriyanam cha tatha vishesha iti nah shrutam
295.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते
Visheshanam manastesham vidyamahurmanishinah
Manasah panchabhutani vidya ityabhichakshate
295.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर
Ahankarastu bhutanam panchanam natra sanshayah
Ahankarasya cha tatha buddhirvidya nareshvara
295.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम्
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः
Buddheh prakritiravyaktam tattvanam parameshvaram
Vidya gyeya narashreshtha vidhishcha paramah smritah
295.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम्
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव
Avyaktasya param prahurvidyam vai panchavinshakam
Sarvasya sarvamityuktam gyeyam gyanasya parthiva
295.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम्
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
Gyanamavyaktamityuktam gyeyam vai panchavinshakam
Tathaiva gyanamavyaktam vigyata panchavinshakah
295.10
विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे
Vidyavidyarthatattvena mayoktam te visheshatah
Aksharam cha ksharam chaiva yaduktam tannibodha me
295.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च नक्षरौ
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः
Ubhavetau ksharavuktavubhavetau cha naksharau
Karanam tu pravakshyami yatha khyatau tu tattvatah
295.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
Anadinidhanavetavubhaveveshvarau matau
Tattvasangyavubhavetau prochyete gyanachintakaih
295.13
सर्गप्रलयधर्मित्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम्
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
Sargapralayadharmitvadavyaktam prahuraksharam
Tadetadgunasargaya vikurvanam punah punah
295.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम्
अधिष्ठानात्क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम्
Gunanam mahadadinamutpadyati parasparam
Adhishthanatkshetramahuretattatpanchavinshakam
295.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत्
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते
Yada tu gunajalam tadavyaktatmani sankshipet
Tada saha gunaistaistu panchavinsho viliyate
295.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत्
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते
Guna guneshu liyante tadaika prakritirbhavet
Kshetragyopi yada tata tatkshetre sampraliyate
295.17
तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात्
Tadaksharatvam prakritirgachchhate gunasangyita
Nirgunatvam cha vaideha guneshu prativartanat
295.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम
Evameva cha kshetragyah kshetragyanaparikshaye
Prakritya nirgunastvesha ityevamanushushruma
295.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ
प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
Ksharo bhavatyesha yada tada gunavatimatha
Prakritim tvabhijanati nirgunatvam tathatmanah
295.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात्
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
Tada vishuddho bhavati prakriteh parivarjanat
Anyohamanyeyamiti yada budhyati buddhiman
295.21
तदैषोऽन्यत्वतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत्
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रोऽन्यश्च दृश्यते
Tadaishonyatvatameti na cha mishratvamavrajet
Prakritya chaiva rajendra namishronyashcha drishyate
295.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत्
Yada tu gunajalam tatprakritam vijugupsate
Pashyate chaparam pashyam tada pashyanna sanjvaret
295.23
किं मया कृतमेतावद्योऽहं कालमिमं जनम्
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवांस्तथा
Kim maya kritametavadyoham kalamimam janam
Matsyo jalam hyavigyanadanuvartitavanstatha
295.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानिह
Ahameva hi sammohadanyamanyam janajjanam
Matsyo yathodakagyanadanuvartitavaniha
295.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेद्म्यहम्
Matsyonyatvam yathagyanadudakannabhimanyate
Atmanam tadvadagyanadanyatvam chaiva vedmyaham
295.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनः
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्
Mamastu dhigabuddhasya yoham magnamimam punah
Anuvartitavanmohadanyamanyam janajjanam
295.27
अयमत्र भवेद्बन्धुरनेन सह मोक्षणम्
साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम्
Ayamatra bhavedbandhuranena saha mokshanam
Samyamekatvamayato yadrishastadrishastvaham
295.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै
अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा
Tulyatamiha pashyami sadrishohamanena vai
Ayam hi vimalo vyaktamahamidrishakastatha
295.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान्
ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्
Yohamagyanasammohadagyaya sampravrittavan
Sasangayaham nihsangah sthitah kalamimam tvaham
295.30
अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान्
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे
Anayaham vashibhutah kalametam na buddhavan
Uchchamadhyamanichanam tamaham kathamavase
295.31
समानयानया चेह सहवासमहं कथम्
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे
Samanayanaya cheha sahavasamaham katham
Gachchhamyabuddhabhavatvadeshedanim sthiro bhave
295.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात्
वञ्चितोऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया
Sahavasam na yasyami kalametaddhi vanchanat
Vanchitosmyanaya yaddhi nirvikaro vikaraya
295.33
न चायमपराधोऽस्या अपराधो ह्ययं मम
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः
Na chayamaparadhosya aparadho hyayam mama
Yohamatrabhavam saktah paranmukhamupasthitah
295.34
ततोऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान्
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
Tatosmi bahurupasu sthito murtishvamurtiman
Amurtashchapi murtatma mamatvena pradharshitah
295.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा
Prakriteranayatvena tasu tasviha yonishu
Nirmamasya mamatvena kim kritam tasu tasu cha
Yonishu vartamanena nashtasangyena chetasa
295.36
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम्
इदानीमेष बुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
Na mamatranaya karyamahankarakritatmaya
Atmanam bahudha kritva yeyam bhuyo yunakti mam
Idanimesha buddhosmi nirmamo nirahankritah
295.37
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम्
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
Mamatvamanaya nityamahankarakritatmakam
Apetyahamimam hitva sanshrayishye niramayam
295.38
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतसा
क्षमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान्
Anena samyam yasyami nanayahamachetasa
Kshamam mama sahanena naikatvamanaya saha
Evam paramasambodhatpanchavinshonubuddhavan
295.39
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा
निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल
Aksharatvam niyachchheta tyaktva ksharamanamayam
Avyaktam vyaktadharmanam sagunam nirgunam tatha
Nirgunam prathamam drishtva tadrigbhavati maithila
295.40
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तव निदर्शनम्
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात्
Aksharaksharayoretaduktam tava nidarshanam
Mayeha gyanasampannam yathashrutinidarshanat
295.41
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा
प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्
Nihsandigdham cha sukshmam cha vibuddham vimalam tatha
Pravakshyami tu te bhuyastannibodha yathashrutam
295.42
सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात्
यदेव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनमेव तत्
Sankhyayogau maya proktau shastradvayanidarshanat
Yadeva shastram sankhyoktam yogadarshanameva tat
295.43
प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
Prabodhanakaram gyanam sankhyanamavanipate
Vispashtam prochyate tatra shishyanam hitakamyaya
295.44
बृहच्चैव हि तच्छास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः
Brihachchaiva hi tachchhastramityahuh kushala janah
Asminshcha shastre yoganam punardadhi punah sharah
295.45
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप
सांख्यानां तु परं तत्र यथावदनुवर्णितम्
Panchavinshatparam tattvam na pashyati naradhipa
Sankhyanam tu param tatra yathavadanuvarnitam
295.46
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम्
Buddhamapratibuddham cha budhyamanam cha tattvatah
Budhyamanam cha buddham cha prahuryoganidarshanam