UtshovChapter 296
296.1
वसिष्ठ उवाच
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा
Vasishtha uvacha
Aprabuddhamathavyaktamimam gunavidhim shrinu
Gunandharayate hyesha srijatyakshipate tatha
296.2
अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकुर्वन्ती नराधिप
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव च विचक्षते
Ajasram tviha kridartham vikurvanti naradhipa
Atmanam bahudha kritva tanyeva cha vichakshate
296.3
एतदेवं विकुर्वाणां बुध्यमानो न बुध्यते
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि
Etadevam vikurvanam budhyamano na budhyate
Avyaktabodhanachchaiva budhyamanam vadantyapi
296.4
न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम्
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्
Na tveva budhyatevyaktam sagunam vatha nirgunam
Kadachittveva khalvetadahurapratibuddhakam
296.5
बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम्
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः
Budhyate yadi vavyaktametadvai panchavinshakam
Budhyamano bhavatyesha sangatmaka iti shrutih
296.6
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत
Anenapratibuddheti vadantyavyaktamachyutam
Avyaktabodhanachchaiva budhyamanam vadantyuta
296.7
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते
षड्विंशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम्
Panchavinsham mahatmanam na chasavapi budhyate
Shadvinsham vimalam buddhamaprameyam sanatanam
296.8
सततं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते
दृश्यादृश्ये ह्यनुगतमुभावेव महाद्युती
Satatam panchavinsham cha chaturvinsham cha budhyate
Drishyadrishye hyanugatamubhaveva mahadyuti
296.9
अव्यक्तं न तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति
Avyaktam na tu tadbrahma budhyate tata kevalam
Kevalam panchavinsham cha chaturvinsham na pashyati
296.10
बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः
Budhyamano yadatmanamanyohamiti manyate
Tada prakritimanesha bhavatyavyaktalochanah
296.11
बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाममलां यदा
षड्विंशो राजशार्दूल तदा बुद्धत्वमाव्रजेत्
Budhyate cha param buddhim vishuddhamamalam yada
Shadvinsho rajashardula tada buddhatvamavrajet
296.12
ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम्
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम्
Tatastyajati sovyaktam sargapralayadharminam
Nirgunah prakritim veda gunayuktamachetanam
296.13
ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्
केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात्
Tatah kevaladharmasau bhavatyavyaktadarshanat
Kevalena samagamya vimuktotmanamapnuyat
296.14
एतत्तत्तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम्
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्ववन्न च मानद
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः
Etattattattvamityahurnistattvamajaramaram
Tattvasanshrayanadetattattvavanna cha manada
Panchavinshatitattvani pravadanti manishinah
296.15
न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान्
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्
Na chaisha tattvavanstata nistattvastvesha buddhiman
Esha munchati tattvam hi kshipram buddhasya lakshanam
296.16
षड्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्
Shadvinshohamiti pragyo grihyamanojaramarah
Kevalena balenaiva samatam yatyasanshayam
296.17
षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानोऽप्यबुद्धिमान्
एतन्नानात्वमित्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्
Shadvinshena prabuddhena budhyamanopyabuddhiman
Etannanatvamityuktam sankhyashrutinidarshanat
296.18
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते
Chetanena sametasya panchavinshatikasya cha
Ekatvam vai bhavatyasya yada buddhya na budhyate
296.19
बुध्यमानोऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप
Budhyamanoprabuddhena samatam yati maithila
Sangadharma bhavatyesha nihsangatma naradhipa
296.20
निःसङ्गात्मानमासाद्य षड्विंशकमजं विदुः
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्विबुध्यते
चतुर्विंशमगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात्
Nihsangatmanamasadya shadvinshakamajam viduh
Vibhustyajati chavyaktam yada tvetadvibudhyate
Chaturvinshamagadham cha shadvinshasya prabodhanat
296.21
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात्
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः
Esha hyapratibuddhashcha budhyamanashcha tenagha
Prokto buddhashcha tattvena yathashrutinidarshanat
Nanatvaikatvametavaddrashtavyam shastradrishtibhih
296.22
मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः
मत्स्योऽम्भसि यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते
Mashakodumbare yadvadanyatvam tadvadetayoh
Matsyombhasi yatha tadvadanyatvamupalabhyate
296.23
एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः
एतद्विमोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम्
Evamevavagantavyam nanatvaikatvametayoh
Etadvimoksha ityuktamavyaktagyanasanhitam
296.24
पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्
Panchavinshatikasyasya yoyam deheshu vartate
Esha mokshayitavyeti prahuravyaktagocharat
296.25
सोऽयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै
Soyamevam vimuchyeta nanyatheti vinishchayah
Parena paradharma cha bhavatyesha sametya vai
296.26
विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान्
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ
Vishuddhadharma shuddhena buddhena cha sa buddhiman
Vimuktadharma muktena sametya purusharshabha
296.27
नियोगधर्मिणा चैव नियोगात्मा भवत्यपि
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत्
Niyogadharmina chaiva niyogatma bhavatyapi
Vimokshina vimokshashcha sametyeha tatha bhavet
296.28
शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान्
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना
Shuchikarma shuchishchaiva bhavatyamitadiptiman
Vimalatma cha bhavati sametya vimalatmana
296.29
केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते
Kevalatma tatha chaiva kevalena sametya vai
Svatantrashcha svatantrena svatantratvamavapnute
296.30
एतावदेतत्कथितं मया ते; तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं; सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्
Etavadetatkathitam maya te; tathyam maharaja yatharthatattvam
Amatsaratvam pratigrihya chartham; sanatanam brahma vishuddhamadyam
296.31
न वेदनिष्ठस्य जनस्य राज;न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत्
विवित्समानाय विबोधकारकं; प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्
Na vedanishthasya janasya raja;npradeyametatparamam tvaya bhavet
Vivitsamanaya vibodhakarakam; prabodhahetoh pranatasya shasanam
296.32
न देयमेतच्च तथानृतात्मने; शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने; देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे
Na deyametachcha tathanritatmane; shathaya klibaya na jihmabuddhaye
Na panditagyanaparopatapine; deyam tvayedam vinibodha yadrishe
296.33
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय; परापवादाद्विरताय नित्यम्
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव; क्रियावतेऽथ क्षमिणे हिताय
Shraddhanvitayatha gunanvitaya; parapavadadvirataya nityam
Vishuddhayogaya budhaya chaiva; kriyavatetha kshamine hitaya
296.34
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय; विवादहीनाय बहुश्रुताय
विजानते चैव न चाहितक्षमे; दमे च शक्ताय शमे च देहिनाम्
Viviktashilaya vidhipriyaya; vivadahinaya bahushrutaya
Vijanate chaiva na chahitakshame; dame cha shaktaya shame cha dehinam
296.35
एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय;मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं; धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात्
Etairgunairhinatame na deya;metatparam brahma vishuddhamahuh
Na shreyasa yokshyati tadrishe kritam; dharmapravaktaramapatradanat
296.36
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां; दद्यान्नदेयं त्विदमव्रताय
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते; भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र
Prithvimimam yadyapi ratnapurnam; dadyannadeyam tvidamavrataya
Jitendriyayaitadasanshayam te; bhavetpradeyam paramam narendra
296.37
कराल मा ते भयमस्तु किंचि;देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य
यथावदुक्तं परमं पवित्रं; निःशोकमत्यन्तमनादिमध्यम्
Karala ma te bhayamastu kinchi;detachchhrutam brahma param tvayadya
Yathavaduktam paramam pavitram; nihshokamatyantamanadimadhyam
296.38
अगाधजन्मामरणं च राज;न्निरामयं वीतभयं शिवं च
समीक्ष्य मोहं त्यज चाद्य सर्वं; ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा
Agadhajanmamaranam cha raja;nniramayam vitabhayam shivam cha
Samikshya moham tyaja chadya sarvam; gyanasya tattvarthamidam viditva
296.39
अवाप्तमेतद्धि पुरा सनातना;द्धिरण्यगर्भाद्गदतो नराधिप
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं; सनातनं ब्रह्म यथाद्य वै त्वया
Avaptametaddhi pura sanatana;ddhiranyagarbhadgadato naradhipa
Prasadya yatnena tamugratejasam; sanatanam brahma yathadya vai tvaya
296.40
पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र; तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य
तथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र; महज्ज्ञानं मोक्षविदां पुराणम्
Prishtastvaya chasmi yatha narendra; tatha mayedam tvayi choktamadya
Tathavaptam brahmano me narendra; mahajgyanam mokshavidam puranam
296.41
भीष्म उवाच
एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात्
Bhishma uvacha
Etaduktam param brahma yasmannavartate punah
Panchavinsho maharaja paramarshinidarshanat
296.42
पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरः
Punaravrittimapnoti param gyanamavapya cha
Navabudhyati tattvena budhyamanojaramarah
296.43
एतन्निःश्रेयसकरं ज्ञानानां ते परं मया
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप
Etannihshreyasakaram gyananam te param maya
Kathitam tattvatastata shrutva devarshito nripa
296.44
हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम्
Hiranyagarbhadrishina vasishthena mahatmana
Vasishthadrishishardulannaradovaptavanidam
296.45
नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम्
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम्
Naradadviditam mahyametadbrahma sanatanam
Ma shuchah kauravendra tvam shrutvaitatparamam padam
296.46
येन क्षराक्षरे वित्ते न भयं तस्य विद्यते
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव
Yena ksharakshare vitte na bhayam tasya vidyate
Vidyate tu bhayam tasya yo naitadvetti parthiva
296.47
अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपद्रवन्
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते
Avigyanachcha mudhatma punah punarupadravan
Pretya jatisahasrani maranantanyupashnute
296.48
देवलोकं तथा तिर्यङ्मानुष्यमपि चाश्नुते
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्
Devalokam tatha tiryanmanushyamapi chashnute
Yadi shudhyati kalena tasmadagyanasagarat
296.49
अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत
Agyanasagaro ghoro hyavyaktogadha uchyate
Ahanyahani majjanti yatra bhutani bharata
296.50
यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात्
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव
Yasmadagadhadavyaktaduttirnastvam sanatanat
Tasmattvam virajashchaiva vitamaskashcha parthiva