UtshovChapter 297
297.1
भीष्म उवाच
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः
Bhishma uvacha
Mrigayam vicharankashchidvijane janakatmajah
Vane dadarsha viprendramrishim vanshadharam bhrigoh
297.2
तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम्
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम्
Tamasinamupasinah pranamya shirasa munim
Pashchadanumatastena paprachchha vasumanidam
297.3
भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य वापीह वा भवेत्
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः
Bhagavankimidam shreyah pretya vapiha va bhavet
Purushasyadhruve dehe kamasya vashavartinah
297.4
सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः
Satkritya pariprishtah sansumahatma mahatapah
Nijagada tatastasmai shreyaskaramidam vachah
297.5
मनसोऽप्रतिकूलानि प्रेत्य चेह च वाञ्छसि
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रियः
Manasopratikulani pretya cheha cha vanchhasi
Bhutanam pratikulebhyo nivartasva yatendriyah
297.6
धर्मः सतां हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम्
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः
Dharmah satam hitah punsam dharmashchaivashrayah satam
Dharmallokastrayastata pravrittah sacharacharah
297.7
स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि
Svadukamuka kamanam vaitrishnyam kim na gachchhasi
Madhu pashyasi durbuddhe prapatam nanupashyasi
297.8
यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना
Yatha gyane parichayah kartavyastatphalarthina
Tatha dharme parichayah kartavyastatphalarthina
297.9
असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम्
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्
Asata dharmakamena vishuddham karma dushkaram
Sata tu dharmakamena sukaram karma dushkaram
297.10
वने ग्राम्यसुखाचारो यथा ग्राम्यस्तथैव सः
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा
Vane gramyasukhacharo yatha gramyastathaiva sah
Grame vanasukhacharo yatha vanacharastatha
297.11
मनोवाक्कर्मके धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान्
Manovakkarmake dharme kuru shraddham samahitah
Nivrittau va pravrittau va sampradharya gunagunan
297.12
नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता
प्रार्थितं व्रतशौचाभ्यां सत्कृतं देशकालयोः
Nityam cha bahu datavyam sadhubhyashchanasuyata
Prarthitam vratashauchabhyam satkritam deshakalayoh
297.13
शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत्
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वा च नानुतप्येन्न कीर्तयेत्
Shubhena vidhina labdhamarhaya pratipadayet
Krodhamutsrijya dattva cha nanutapyenna kirtayet
297.14
अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः
Anrishansah shuchirdantah satyavagarjave sthitah
Yonikarmavishuddhashcha patram syadvedaviddvijah
297.15
सत्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते
Satkrita chaikapatni cha jatya yoniriheshyate
Rigyajuhsamago vidvanshatkarma patramuchyate
297.16
स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रतिनरं भवेत्
पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च
Sa eva dharmah sodharmastam tam pratinaram bhavet
Patrakarmavisheshena deshakalavavekshya cha
297.17
लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्याद्रजसः पुमान्
बहुयत्नेन महता पापनिर्हरणं तथा
Lilayalpam yatha gatratpramrijyadrajasah puman
Bahuyatnena mahata papanirharanam tatha
297.18
विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम्
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्यधर्मः सुखावहः
Viriktasya yatha samyagghritam bhavati bheshajam
Tatha nirhritadoshasya pretyadharmah sukhavahah
297.19
मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत्
Manasam sarvabhuteshu vartate vai shubhashubhe
Ashubhebhyah samakshipya shubheshvevavatarayet
297.20
सर्वं सर्वेण सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम्
Sarvam sarvena sarvatra kriyamanam cha pujaya
Svadharme yatra ragaste kamam dharmo vidhiyatam
297.21
अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बुद्धे बुद्धिमान्भव
अप्रशान्त प्रशाम्य त्वमप्राज्ञ प्राज्ञवच्चर
Adhritatmandhritau tishtha durbuddhe buddhimanbhava
Aprashanta prashamya tvamapragya pragyavachchara
297.22
तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायसहचारिणा
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा
Tejasa shakyate praptumupayasahacharina
Iha cha pretya cha shreyastasya mulam dhritih para
297.23
राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः
ययातिः क्षीणपुण्यश्च धृत्या लोकानवाप्तवान्
Rajarshiradhritih svargatpatito hi mahabhishah
Yayatih kshinapunyashcha dhritya lokanavaptavan
297.24
तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात्
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे
Tapasvinam dharmavatam vidusham chopasevanat
Prapsyase vipulam buddhim tatha shreyobhipatsyase
297.25
स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम्
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह
Sa tu svabhavasampannastachchhrutva munibhashitam
Vinivartya manah kamaddharme buddhim chakara ha