UtshovChapter 298
298.1
युधिष्ठिर उवाच
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात्
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः
Yudhishthira uvacha
Dharmadharmavimuktam yadvimuktam sarvasanshrayat
Janmamrityuvimuktam cha vimuktam punyapapayoh
298.2
यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम्
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति
Yachchhivam nityamabhayam nityam chaksharamavyayam
Shuchi nityamanayasam tadbhavanvaktumarhati
298.3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyehamitihasam puratanam
Yagyavalkyasya sanvadam janakasya cha bharata
298.4
याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः
Yagyavalkyamrishishreshtham daivaratirmahayashah
Paprachchha janako raja prashnam prashnavidam varah
298.5
कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्
Katindriyani viprarshe kati prakritayah smritah
Kimavyaktam param brahma tasmachcha paratastu kim
298.6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः
Prabhavam chapyayam chaiva kalasankhyam tathaiva cha
Vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakankshinah
298.7
अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्
Agyanatpariprichchhami tvam hi gyanamayo nidhih
Tadaham shrotumichchhami sarvametadasanshayam
298.8
याज्ञवल्क्य उवाच
श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि
योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः
Yagyavalkya uvacha
Shruyatamavanipala yadetadanuprichchhasi
Yoganam paramam gyanam sankhyanam cha visheshatah
298.9
न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान्
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः
Na tavaviditam kinchinmam tu jigyasate bhavan
Prishtena chapi vaktavyamesha dharmah sanatanah
298.10
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश
अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः
Ashtau prakritayah prokta vikarashchapi shodasha
Atha sapta tu vyaktani prahuradhyatmachintakah
298.11
अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
Avyaktam cha mahanshchaiva tathahankara eva cha
Prithivi vayurakashamapo jyotishcha panchamam
298.12
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्
Etah prakritayastvashtau vikaranapi me shrinu
Shrotram tvakchaiva chakshushcha jihva ghranam cha panchamam
298.13
शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च
Shabdasparshau cha rupam cha raso gandhastathaiva cha
Vakcha hastau cha padau cha payurmedhram tathaiva cha
298.14
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल
Ete vishesha rajendra mahabhuteshu panchasu
Buddhindriyanyathaitani savisheshani maithila
298.15
मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः
Manah shodashakam prahuradhyatmagatichintakah
Tvam chaivanye cha vidvansastattvabuddhivisharadah
298.16
अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः
Avyaktachcha mahanatma samutpadyati parthiva
Prathamam sargamityetadahuh pradhanikam budhah
298.17
महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्
Mahatashchapyahankara utpadyati naradhipa
Dvitiyam sargamityahuretadbuddhyatmakam smritam
298.18
अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम्
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते
Ahankarachcha sambhutam mano bhutagunatmakam
Tritiyah sarga ityesha ahankarika uchyate
298.19
मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते
Manasastu samudbhuta mahabhuta naradhipa
Chaturtham sargamityetanmanasam parichakshate
298.20
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः
Shabdah sparshashcha rupam cha raso gandhastathaiva cha
Panchamam sargamityahurbhautikam bhutachintakah
298.21
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्
Shrotram tvakchaiva chakshushcha jihva ghranam cha panchamam
Sargam tu shashthamityahurbahuchintatmakam smritam
298.22
अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्
Adhah shrotrendriyagrama utpadyati naradhipa
Saptamam sargamityahuretadaindriyakam smritam
298.23
ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः
Urdhvasrotastatha tiryagutpadyati naradhipa
Ashtamam sargamityahuretadarjavakam budhah
298.24
तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः
Tiryaksrotastvadhahsrota utpadyati naradhipa
Navamam sargamityahuretadarjavakam budhah
298.25
एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप
चतुर्विंशतिरुक्तानि यथाश्रुति निदर्शनात्
Etani nava sargani tattvani cha naradhipa
Chaturvinshatiruktani yathashruti nidarshanat
298.26
अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे
Ata urdhvam maharaja gunasyaitasya tattvatah
Mahatmabhiranuproktam kalasankhyam nibodha me