UtshovChapter 289
289.1
युधिष्ठिर उवाच
सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि
तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम
Yudhishthira uvacha
Sankhye yoge cha me tata vishesham vaktumarhasi
Tava sarvagya sarvam hi viditam kurusattama
289.2
भीष्म उवाच
सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै
Bhishma uvacha
Sankhyah sankhyam prashansanti yoga yogam dvijatayah
Vadanti karanaih shraishthyam svapakshodbhavanaya vai
289.3
अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः
Anishvarah katham muchyedityevam shatrukarshana
Vadanti karanaih shraishthyam yogah samyanmanishinah
289.4
वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः
Vadanti karanam chedam sankhyah samyagdvijatayah
Vigyayeha gatih sarva virakto vishayeshu yah
289.5
ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्
Urdhvam sa dehatsuvyaktam vimuchyediti nanyatha
Etadahurmahapragyah sankhyam vai mokshadarshanam
289.6
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः
Svapakshe karanam grahyam samartham vachanam hitam
Shishtanam hi matam grahyam tvadvidhaih shishtasammataih
289.7
प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर
Pratyakshahetavo yogah sankhyah shastravinishchayah
Ubhe chaite mate tattve mama tata yudhishthira
289.8
उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्
Ubhe chaite mate gyane nripate shishtasammate
Anushthite yathashastram nayetam paramam gatim
289.9
तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः
Tulyam shaucham tayoryuktam daya bhuteshu chanagha
Vratanam dharanam tulyam darshanam na samam tayoh
289.10
युधिष्ठिर उवाच
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह
तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Yadi tulyam vratam shaucham daya chatra pitamaha
Tulyam na darshanam kasmattanme bruhi pitamaha
289.11
भीष्म उवाच
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्
योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत्
Bhishma uvacha
Ragam moham tatha sneham kamam krodham cha kevalam
Yogachchhittvadito doshanpanchaitanprapnuvanti tat
289.12
यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः
Yatha chanimishah sthula jalam chhittva punarjalam
Prapnuvanti tatha yogastatpadam vitakalmashah
289.13
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः
Tathaiva vaguram chhittva balavanto yatha mrigah
Prapnuyurvimalam margam vimuktah sarvabandhanaih
289.14
लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः
छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम्
Lobhajani tatha rajanbandhanani balanvitah
Chhittva yogah param margam gachchhanti vimalah shivam
289.15
अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते
Abalashcha mriga rajanvagurasu tathapare
Vinashyanti na sandehastadvadyogabaladrite
289.16
बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः
Balahinashcha kaunteya yatha jalagata jhashah
Antam gachchhanti rajendra tatha yogah sudurbalah
289.17
यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदम
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः
Yatha cha shakunah sukshmah prapya jalamarindama
Tatra sakta vipadyante muchyante cha balanvitah
289.18
कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः
Karmajairbandhanairbaddhastadvadyogah parantapa
Abala vai vinashyanti muchyante cha balanvitah
289.19
अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो
Alpakashcha yatha rajanvahnih shamyati durbalah
Akranta indhanaih sthulaistadvadyogobalah prabho
289.20
स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः
समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि
Sa eva cha yada rajanvahnirjatabalah punah
Samiranayutah kritsnam dahetkshipram mahimapi
289.21
तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्
Tadvajjatabalo yogi diptateja mahabalah
Antakala ivadityah kritsnam sanshoshayejjagat
289.22
दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः
Durbalashcha yatha rajansrotasa hriyate narah
Balahinastatha yogo vishayairhriyatevashah
289.23
तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्
Tadeva cha yatha sroto vishtambhayati varanah
Tadvadyogabalam labdhva vyuhate vishayanbahun
289.24
विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः
Vishanti chavashah partha yoga yogabalanvitah
Prajapatinrishindevanmahabhutani cheshvarah
289.25
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः
Na yamo nantakah kruddho na mrityurbhimavikramah
Ishate nripate sarve yogasyamitatejasah
289.26
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्
Atmanam cha sahasrani bahuni bharatarshabha
Yogah kuryadbalam prapya taishcha sarvairmahim charet
289.27
प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्
संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव
Prapnuyadvishayanshchaiva punashchogram tapashcharet
Sankshipechcha punah partha suryastejogunaniva
289.28
बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव
विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्
Balasthasya hi yogasya bandhaneshasya parthiva
Vimokshaprabhavishnutvamupapannamasanshayam
289.29
बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव
Balani yoge proktani mayaitani visham pate
Nidarshanartham sukshmani vakshyami cha punastava
289.30
आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ
Atmanashcha samadhane dharanam prati chabhibho
Nidarshanani sukshmani shrinu me bharatarshabha
289.31
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्
Apramatto yatha dhanvi lakshyam hanti samahitah
Yuktah samyaktatha yogi moksham prapnotyasanshayam
289.32
स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्
पुरुषो यत्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः
Snehapurne yatha patre mana adhaya nishchalam
Purusho yatta arohetsopanam yuktamanasah
289.33
युक्त्वा तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम्
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्
Yuktva tathayamatmanam yogah parthiva nishchalam
Karotyamalamatmanam bhaskaropamadarshanam
289.34
यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्
Yatha cha navam kaunteya karnadharah samahitah
Maharnavagatam shighram nayetparthiva pattanam
289.35
तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित्
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप
Tadvadatmasamadhanam yuktva yogena tattvavit
Durgamam sthanamapnoti hitva dehamimam nripa
289.36
सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ
Sarathishcha yatha yuktva sadashvansusamahitah
Deshamishtam nayatyashu dhanvinam purusharshabha
289.37
तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः
Tathaiva nripate yogi dharanasu samahitah
Prapnotyashu param sthanam laksham mukta ivashugah
289.38
आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलः
पापं हन्तेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम्
Aveshyatmani chatmanam yogi tishthati yochalah
Papam hanteva minanam padamapnoti sojaram
289.39
नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः
दर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम
Nabhyam kanthe cha shirshe cha hridi vakshasi parshvayoh
Darshane sparshane chapi ghrane chamitavikrama
289.40
स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशां पते
Sthaneshveteshu yo yogi mahavratasamahitah
Atmana sukshmamatmanam yunkte samyagvisham pate
289.41
स शीघ्रममलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम्
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते
Sa shighramamalapragyah karma dagdhva shubhashubham
Uttamam yogamasthaya yadichchhati vimuchyate
289.42
युधिष्ठिर उवाच
आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति
Yudhishthira uvacha
Aharankidrishankritva kani jitva cha bharata
Yogi balamavapnoti tadbhavanvaktumarhati
289.43
भीष्म उवाच
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्
Bhishma uvacha
Kananam bhakshane yuktah pinyakasya cha bhakshane
Snehanam varjane yukto yogi balamavapnuyat
289.44
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम
एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्
Bhunjano yavakam ruksham dirghakalamarindama
Ekaramo vishuddhatma yogi balamavapnuyat
289.45
पक्षान्मासानृतूंश्चित्रान्संचरंश्च गुहास्तथा
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्
Pakshanmasanritunshchitransancharanshcha guhastatha
Apah pitva payomishra yogi balamavapnuyat
289.46
अखण्डमपि वा मासं सततं मनुजेश्वर
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्
Akhandamapi va masam satatam manujeshvara
Uposhya samyakshuddhatma yogi balamavapnuyat
289.47
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च
भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा
Kamam jitva tatha krodham shitoshne varshameva cha
Bhayam nidram tatha shvasam paurusham vishayanstatha
289.48
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव
स्पर्शान्सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम
Aratim durjayam chaiva ghoram trishnam cha parthiva
Sparshansarvanstatha tandrim durjayam nripasattama
289.49
दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना
वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा
Dipayanti mahatmanah sukshmamatmanamatmana
Vitaraga mahapragya dhyanadhyayanasampada
289.50
दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ
Durgastvesha matah pantha brahmananam vipashchitam
Na kashchidvrajati hyasminkshemena bharatarshabha
289.51
यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्
Yatha kashchidvanam ghoram bahusarpasarisripam
Shvabhravattoyahinam cha durgamam bahukantakam
289.52
अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा
Abhaktamataviprayam davadagdhamahiruham
Panthanam taskarakirnam kshemenabhipatedyuva
289.53
योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद्भजते द्विजः
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः
Yogamargam tathasadya yah kashchidbhajate dvijah
Kshemenoparamenmargadbahudosho hi sa smritah
289.54
सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः
Sustheyam kshuradharasu nishitasu mahipate
Dharanasu tu yogasya duhstheyamakritatmabhih
289.55
विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम्
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप
Vipanna dharanastata nayanti nashubham gatim
Netrihina yatha navah purushanarnave nripa
289.56
यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति
Yastu tishthati kaunteya dharanasu yathavidhi
Maranam janma duhkham cha sukham cha sa vimunchati
289.57
नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्
परं योगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद्द्विजातिषु
Nanashastreshu nishpannam yogeshvidamudahritam
Param yogam tu yatkritsnam nishchitam taddvijatishu
289.58
परं हि तद्ब्रह्म महन्महात्म;न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्
भवं च धर्मं च षडाननं च; षड्ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान्
Param hi tadbrahma mahanmahatma;nbrahmanamisham varadam cha vishnum
Bhavam cha dharmam cha shadananam cha; shadbrahmaputranshcha mahanubhavan
289.59
तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च; सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्
Tamashcha kashtam sumahadrajashcha; sattvam cha shuddham prakritim param cha
Siddhim cha devim varunasya patnim; tejashcha kritsnam sumahachcha dhairyam
289.60
ताराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश्च देवानुरगान्पितॄंश्च
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा;न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च
Taradhipam vai vimalam sataram; vishvanshcha devanuraganpitrinshcha
Shailanshcha kritsnanudadhinshcha ghora;nnadishcha sarvah savananghananshcha
289.61
नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च; गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च
परस्परं प्राप्य महान्महात्मा; विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः
Nagannaganyakshaganandishashcha; gandharvasanghanpurushanstriyashcha
Parasparam prapya mahanmahatma; visheta yogi nachiradvimuktah
289.62
कथा च येयं नृपते प्रसक्ता; देवे महावीर्यमतौ शुभेयम्
योगान्स सर्वानभिभूय मर्त्या;न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा
Katha cha yeyam nripate prasakta; deve mahaviryamatau shubheyam
Yogansa sarvanabhibhuya martya;nnarayanatma kurute mahatma