UtshovChapter 288
288.1
युधिष्ठिर उवाच
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव
Yudhishthira uvacha
Satyam kshamam damam pragyam prashansanti pitamaha
Vidvanso manuja loke kathametanmatam tava
288.2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyehamitihasam puratanam
Sadhyanamiha sanvadam hansasya cha yudhishthira
288.3
हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत्
Hanso bhutvatha sauvarnastvajo nityah prajapatih
Sa vai paryeti lokanstrinatha sadhyanupagamat
288.4
साध्या ऊचुः
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुज्महे
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित्
Sadhya uchuh
Shakune vayam sma deva vai sadhyastvamanuyujmahe
Prichchhamastvam mokshadharmam bhavanshcha kila mokshavit
288.5
श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी; साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन्
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं; कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन्
Shrutosi nah pandito dhiravadi; sadhushabdah patate te patatrin
Kim manyase shreshthatamam dvija tvam; kasminmanaste ramate mahatman
288.6
तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि; यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै;र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम्
Tannah karyam pakshivara prashadhi; yatkaryanam manyase shreshthamekam
Yatkritva vai purushah sarvabandhai;rvimuchyate vihagendreha shighram
288.7
हंस उवाच
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि; तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा;न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत
Hansa uvacha
Idam karyamamritashah shrinomi; tapo damah satyamatmabhiguptih
Granthinvimuchya hridayasya sarva;npriyapriye svam vashamanayita
288.8
नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी; न हीनतः परमभ्याददीत
ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्
Naruntudah syanna nrishansavadi; na hinatah paramabhyadadita
Yayasya vacha para udvijeta; na tam vadedrushatim papalokyam
288.9
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति; यैराहतः शोचति रात्र्यहानि
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु
Vaksayaka vadanannishpatanti; yairahatah shochati ratryahani
Parasya namarmasu te patanti; tanpandito navasrijetpareshu
288.10
परश्चेदेनमतिवादबाणै;र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य
Parashchedenamativadabanai;rbhrisham vidhyechchhama eveha karyah
Sanroshyamanah pratimrishyate yah; sa adatte sukritam vai parasya
288.11
क्षेपाभिमानादभिषङ्गव्यलीकं; निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्
अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम्
Kshepabhimanadabhishangavyalikam; nigrihnati jvalitam yashcha manyum
Adushtacheta muditonasuyuh; sa adatte sukritam vai paresham
288.12
आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि;त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः; सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम्
Akrushyamano na vadami kinchi;tkshamamyaham tadyamanashcha nityam
Shreshtham hyetatkshamamapyahuraryah; satyam tathaivarjavamanrishansyam
288.13
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम्
Vedasyopanishatsatyam satyasyopanishaddamah
Damasyopanishanmoksha etatsarvanushasanam
288.14
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं; विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णां;स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च
Vacho vegam manasah krodhavegam; vivitsavegamudaropasthavegam
Etanveganyo vishahatyudirnam;stam manyeham brahmanam vai munim cha
288.15
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट;स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट;स्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः
Akrodhanah krudhyatam vai vishishta;statha titikshuratitikshorvishishtah
Amanushanmanusho vai vishishta;stathagyanajgyanavanvai pradhanah
288.16
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
Akrushyamano nakroshenmanyureva titikshatah
Akroshtaram nirdahati sukritam chasya vindati
288.17
यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा; यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु;स्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव
Yo natyuktah praha ruksham priyam va; yo va hato na pratihanti dhairyat
Papam cha yo nechchhati tasya hantu;stasmai devah sprihayante sadaiva
288.18
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च
विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति
Papiyasah kshametaiva shreyasah sadrishasya cha
Vimanito hatokrushta evam siddhim gamishyati
288.19
सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे; न मे विवित्सा न च मेऽस्ति रोषः
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि; न चैव किंचिद्विषमेण यामि
Sadahamaryannibhritopyupase; na me vivitsa na cha mesti roshah
Na chapyaham lipsamanah paraimi; na chaiva kinchidvishamena yami
288.20
नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचि;द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि
गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि; न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित्
Naham shaptah pratishapami kinchi;ddamam dvaram hyamritasyeha vedmi
Guhyam brahma tadidam vo bravimi; na manushachchhreshthataram hi kinchit
288.21
विमुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति
Vimuchyamanah papebhyo ghanebhya iva chandramah
Virajah kalamakankshandhiro dhairyena sidhyati
288.22
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय; उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान्गच्छति संयतात्मा
Yah sarvesham bhavati hyarchaniya; utsechane stambha ivabhijatah
Yasmai vacham suprashastam vadanti; sa vai devangachchhati sanyatatma
288.23
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान्
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः
Na tatha vaktumichchhanti kalyananpurushe gunan
Yathaisham vaktumichchhanti nairgunyamanuyunjakah
288.24
यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात्
Yasya vanmanasi gupte samyakpranihite sada
Vedastapashcha tyagashcha sa idam sarvamapnuyat
288.25
आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत्
Akroshanavamanabhyamabudhadvardhate budhah
Tasmanna vardhayedanyam na chatmanam vihinsayet
288.26
अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य वै द्विजः
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति
Amritasyeva santripyedavamanasya vai dvijah
Sukham hyavamatah shete yovamanta sa nashyati
288.27
यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति; यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं; मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य
Yatkrodhano yajate yaddadati; yadva tapastapyati yajjuhoti
Vaivasvatastaddharatesya sarvam; moghah shramo bhavati krodhanasya
288.28
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित्
Chatvari yasya dvarani suguptanyamarottamah
Upasthamudaram hastau vakchaturthi sa dharmavit
288.29
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं; धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषा;मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः
Satyam damam hyarjavamanrishansyam; dhritim titikshamabhisevamanah
Svadhyayanityosprihayanparesha;mekantashilyurdhvagatirbhavetsah
288.30
सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान्
न पावनतमं किंचित्सत्यादध्यगमं क्वचित्
Sarvanetananucharanvatsavachchaturah stanan
Na pavanatamam kinchitsatyadadhyagamam kvachit
288.31
आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन्
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
Achaksheham manushyebhyo devebhyah pratisancharan
Satyam svargasya sopanam paravarasya nauriva
288.32
यादृशैः संनिवसति यादृशांश्चोपसेवते
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः
Yadrishaih sannivasati yadrishanshchopasevate
Yadrigichchhechcha bhavitum tadrigbhavati purushah
288.33
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं; तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति; तथा स तेषां वशमभ्युपैति
Yadi santam sevate yadyasantam; tapasvinam yadi va stenameva
Vaso yatha rangavasham prayati; tatha sa tesham vashamabhyupaiti
288.34
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते; न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु;रुच्चावचं विषयं यः स वेद
Sada devah sadhubhih sanvadante; na manusham vishayam yanti drashtum
Nenduh samah syadasamo hi vayu;ruchchavacham vishayam yah sa veda
288.35
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै
Adushtam vartamane tu hridayantarapurushe
Tenaiva devah priyante satam margasthitena vai
288.36
शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव; स्तेना नरा वाक्परुषाश्च नित्यम्
अपेतदोषानिति तान्विदित्वा; दूराद्देवाः संपरिवर्जयन्ति
Shishnodare yebhiratah sadaiva; stena nara vakparushashcha nityam
Apetadoshaniti tanviditva; duraddevah samparivarjayanti
288.37
न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः; सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा; धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते
Na vai deva hinasattvena toshyah; sarvashina dushkritakarmana va
Satyavrata ye tu narah kritagya; dharme ratastaih saha sambhajante
288.38
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः; सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्
धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं; प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्
Avyahritam vyahritachchhreya ahuh; satyam vadedvyahritam taddvitiyam
Dharmam vadedvyahritam tattritiyam; priyam vadedvyahritam tachchaturtham
288.39
साध्या ऊचुः
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति
Sadhya uchuh
Kenayamavrito lokah kena va na prakashate
Kena tyajati mitrani kena svargam na gachchhati
288.40
हंस उवाच
अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति
Hansa uvacha
Agyanenavrito loko matsaryanna prakashate
Lobhattyajati mitrani sangatsvargam na gachchhati
288.41
साध्या ऊचुः
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां; कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि; कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति
Sadhya uchuh
Kah svideko ramate brahmananam; kah svideko bahubhirjoshamaste
Kah svideko balavandurbalopi; kah svidesham kalaham nanvavaiti
288.42
हंस उवाच
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां; प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि; प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति
Hansa uvacha
Pragya eko ramate brahmananam; pragya eko bahubhirjoshamaste
Pragya eko balavandurbalopi; pragya esham kalaham nanvavaiti
288.43
साध्या ऊचुः
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते
असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम्
Sadhya uchuh
Kim brahmananam devatvam kim cha sadhutvamuchyate
Asadhutvam cha kim tesham kimesham manusham matam
288.44
हंस उवाच
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते
Hansa uvacha
Svadhyaya esham devatvam vratam sadhutvamuchyate
Asadhutvam parivado mrityurmanushamuchyate
288.45
भीष्म उवाच
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते
Bhishma uvacha
Sanvada ityayam shreshthah sadhyanam parikirtitah
Kshetram vai karmanam yonih sadbhavah satyamuchyate