UtshovChapter 287
287.1
भीष्म उवाच
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्
Bhishma uvacha
Punareva tu paprachchha janako mithiladhipah
Parasharam mahatmanam dharme paramanishchayam
287.2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामुने
Kim shreyah ka gatirbrahmankim kritam na vinashyati
Kva gato na nivarteta tanme bruhi mahamune
287.3
पराशर उवाच
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति
Parashara uvacha
Asangah shreyaso mulam gyanam gyanagatih para
Chirnam tapo na pranashyedvapah kshetre na nashyati
287.4
छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते
दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुयात्
Chhittvadharmamayam pasham yada dharmebhirajyate
Dattvabhayakritam danam tada siddhimavapnuyat
287.5
यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च
अभयं सर्वभूतेभ्यस्तद्दानमतिवर्तते
Yo dadati sahasrani gavamashvashatani cha
Abhayam sarvabhutebhyastaddanamativartate
287.6
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान्
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि
Vasanvishayamadhyepi na vasatyeva buddhiman
Sanvasatyeva durbuddhirasatsu vishayeshvapi
287.7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञमापः पुष्करपर्णवत्
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतु काष्ठवत्
Nadharmah shlishyate pragyamapah pushkaraparnavat
Apragyamadhikam papam shlishyate jatu kashthavat
287.8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति
कर्ता खलु यथाकालं तत्सर्वमभिपद्यते
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः
Nadharmah karanapekshi kartaramabhimunchati
Karta khalu yathakalam tatsarvamabhipadyate
Na bhidyante kritatmana atmapratyayadarshinah
287.9
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते
शुभाशुभेषु सक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम्
Buddhikarmendriyanam hi pramatto yo na budhyate
Shubhashubheshu saktatma prapnoti sumahadbhayam
287.10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते
Vitarago jitakrodhah samyagbhavati yah sada
Vishaye vartamanopi na sa papena yujyate
287.11
मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति
पुष्टस्रोत इवायत्तः स्फीतो भवति संचयः
Maryadayam dharmaseturnibaddho naiva sidati
Pushtasrota ivayattah sphito bhavati sanchayah
287.12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते
Yatha bhanugatam tejo manih shuddhah samadhina
Adatte rajashardula tatha yogah pravartate
287.13
यथा तिलानामिह पुष्पसंश्रया;त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसौम्यताम्
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां; यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते
Yatha tilanamiha pushpasanshraya;tprithakprithagyati gunotisaumyatam
Tatha naranam bhuvi bhavitatmanam; yathashrayam sattvagunah pravartate
287.14
जहाति दारानिहते न संपदः; सदश्वयानं विविधाश्च याः क्रियाः
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर;स्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते
Jahati daranihate na sampadah; sadashvayanam vividhashcha yah kriyah
Trivishtape jatamatiryada nara;stadasya buddhirvishayeshu bhidyate
287.15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो; यो बुध्यते ह्यात्महितं कदा च न
स सर्वभावानुगतेन चेतसा; नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते
Prasaktabuddhirvishayeshu yo naro; yo budhyate hyatmahitam kada cha na
Sa sarvabhavanugatena chetasa; nripamisheneva jhasho vikrishyate
287.16
संघातवान्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति
Sanghatavanmartyalokah parasparamapashritah
Kadaligarbhanihsaro naurivapsu nimajjati
287.17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो; न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते
क्रिया हि धर्मस्य सदैव शोभना; यदा नरो मृत्युमुखेऽभिवर्तते
Na dharmakalah purushasya nishchito; na chapi mrityuh purusham pratikshate
Kriya hi dharmasya sadaiva shobhana; yada naro mrityumukhebhivartate
287.18
यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्
Yathandhah svagrihe yukto hyabhyasadeva gachchhati
Tatha yuktena manasa pragyo gachchhati tam gatim
287.19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम्
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत्
Maranam janmani proktam janma vai maranashritam
Avidvanmokshadharmeshu baddho bhramati chakravat
287.20
यथा मृणालोऽनुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम्
तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति
Yatha mrinalonugatamashu munchati kardamam
Tathatma purushasyeha manasa parimuchyate
Manah pranayatetmanam sa enamabhiyunjati
287.21
परार्थे वर्तमानस्तु स्वकार्यं योऽभिमन्यते
इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन्स्वकार्यात्परिहीयते
Pararthe vartamanastu svakaryam yobhimanyate
Indriyartheshu saktah sansvakaryatparihiyate
287.22
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम्
प्राप्नोति स्वकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च
Adhastiryaggatim chaiva svarge chaiva param gatim
Prapnoti svakritairatma pragyasyehetarasya cha
287.23
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै न्यस्यते द्रवः
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते
Mrinmaye bhajane pakve yatha vai nyasyate dravah
Tatha shariram tapasa taptam vishayamashnute
287.24
विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम्
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति
Vishayanashnute yastu na sa bhokshyatyasanshayam
Yastu bhoganstyajedatma sa vai bhoktum vyavasyati
287.25
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते
Niharena hi sanvitah shishnodaraparayanah
Jatyandha iva panthanamavritatma na budhyate
287.26
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम्
तथा मर्त्यार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः
Vanigyatha samudradvai yathartham labhate dhanam
Tatha martyarnave jantoh karmavigyanato gatih
287.27
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन्
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा
Ahoratramaye loke jararupena sancharan
Mrityurgrasati bhutani pavanam pannago yatha
287.28
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम्
Svayam kritani karmani jato jantuh prapadyate
Nakritam labhate kashchitkinchidatra priyapriyam
287.29
शयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा
Shayanam yantamasinam pravrittam vishayeshu cha
Shubhashubhani karmani prapadyante naram sada
287.30
न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे
Na hyanyattiramasadya punastartum vyavasyati
Durlabho drishyate hyasya vinipato maharnave
287.31
यथा भारावसक्ता हि नौर्महाम्भसि तन्तुना
तथा मनोऽभियोगाद्वै शरीरं प्रतिकर्षति
Yatha bharavasakta hi naurmahambhasi tantuna
Tatha manobhiyogadvai shariram pratikarshati
287.32
यथा समुद्रमभितः संस्यूताः सरितोऽपराः
तथाद्या प्रकृतिर्योगादभिसंस्यूयते सदा
Yatha samudramabhitah sansyutah saritoparah
Tathadya prakritiryogadabhisansyuyate sada
287.33
स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत्
Snehapashairbahuvidhairasaktamanaso narah
Prakritistha vishidanti jale saikataveshmavat
287.34
शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च
Shariragrihasansthasya shauchatirthasya dehinah
Buddhimargaprayatasya sukham tviha paratra cha
287.35
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः
Vistarah kleshasanyuktah sankshepastu sukhavahah
Parartham vistarah sarve tyagamatmahitam viduh
287.36
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः
भार्या दासाश्च पुत्राश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते
Sankalpajo mitravargo gyatayah karanatmakah
Bharya dasashcha putrashcha svamarthamanuyunjate
287.37
न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते
दानपथ्योदनो जन्तुः स्वकर्मफलमश्नुते
Na mata na pita kinchitkasyachitpratipadyate
Danapathyodano jantuh svakarmaphalamashnute
287.38
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा
अष्टापदपदस्थाने त्वक्षमुद्रेव न्यस्यते
Mata putrah pita bhrata bharya mitrajanastatha
Ashtapadapadasthane tvakshamudreva nyasyate
287.39
सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि; शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा; बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा
Sarvani karmani pura kritani; shubhashubhanyatmano yanti jantoh
Upasthitam karmaphalam viditva; buddhim tatha chodayatentaratma
287.40
व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति
Vyavasayam samashritya sahayanyodhigachchhati
Na tasya kashchidarambhah kadachidavasidati
287.41
अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम्
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः
Advaidhamanasam yuktam shuram dhiram vipashchitam
Na shrih santyajate nityamadityamiva rashmayah
287.42
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद्विस्मयाद्धिया
यमारभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थः परिसीदति
Astikyavyavasayabhyamupayadvismayaddhiya
Yamarabhatyanindyatma na sorthah parisidati
287.43
सर्वः स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः स्वयं; गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिता; दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत्
Sarvah svani shubhashubhani niyatam karmani jantuh svayam; garbhatsampratipadyate tadubhayam yattena purvam kritam
Mrityushchapariharavansamagatih kalena vichchhedita; daroshchurnamivashmasaravihitam karmantikam prapayet
287.44
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं; कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्
नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं; शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा
Svarupatamatmakritam cha vistaram; kulanvayam dravyasamriddhisanchayam
Naro hi sarvo labhate yathakritam; shubhashubhenatmakritena karmana
287.45
भीष्म उवाच
इत्युक्तो जनको राजन्यथातथ्यं मनीषिणा
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह
Bhishma uvacha
Ityukto janako rajanyathatathyam manishina
Shrutva dharmavidam shreshthah param mudamavapa ha