UtshovChapter 286
286.1
पराशर उवाच
पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च; न निर्गुणा नाम भवन्ति लोके
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च; हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन्
Parashara uvacha
Pita sakhayo guravah striyashcha; na nirguna nama bhavanti loke
Ananyabhaktah priyavadinashcha; hitashcha vashyashcha tathaiva rajan
286.2
पिता परं दैवतं मानवानां; मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति; जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति
Pita param daivatam manavanam; maturvishishtam pitaram vadanti
Gyanasya labham paramam vadanti; jitendriyarthah paramapnuvanti
286.3
रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे; नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते
प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा;न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्
Ranajire yatra sharagnisanstare; nripatmajo ghatamavapya dahyate
Prayati lokanamaraih sudurlabha;nnishevate svargaphalam yathasukham
286.4
श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं; पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम्
अनुद्यतं रोगिणं याचमानं; न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन्
Shrantam bhitam bhrashtashastram rudantam; paranmukham paribarhaishcha hinam
Anudyatam roginam yachamanam; na vai hinsyadbalavriddhau cha rajan
286.5
परिबर्हैः सुसंपन्नमुद्यतं तुल्यतां गतम्
अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्
Paribarhaih susampannamudyatam tulyatam gatam
Atikrameta nripatih sangrame kshatriyatmajam
286.6
तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः
निहीनात्कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः
Tulyadiha vadhah shreyanvishishtachcheti nishchayah
Nihinatkatarachchaiva nripanam garhito vadhah
286.7
पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप
पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः
Papatpapasamacharannihinachcha naradhipa
Papa eva vadhah prokto narakayeti nishchayah
286.8
न कश्चित्त्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम्
सावशेषायुषं चापि कश्चिदेवापकर्षति
Na kashchittrati vai rajandishtantavashamagatam
Savasheshayusham chapi kashchidevapakarshati
286.9
स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्
हिंसात्मकानि कर्माणि नायुरिच्छेत्परायुषा
Snigdhaishcha kriyamanani karmaniha nivartayet
Hinsatmakani karmani nayurichchhetparayusha
286.10
गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम्
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्
Grihasthanam tu sarvesham vinashamabhikankshatam
Nidhanam shobhanam tata pulineshu kriyavatam
286.11
आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति
नाकारणात्तद्भवति कारणैरुपपादितम्
Ayushi kshayamapanne panchatvamupagachchhati
Nakaranattadbhavati karanairupapaditam
286.12
तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम्
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम्
Tatha shariram bhavati dehadyenopapaditam
Adhvanam gatakashchayam praptashchayam grihadgriham
286.13
द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते
Dvitiyam karanam tatra nanyatkinchana vidyate
Taddeham dehinam yuktam mokshabhuteshu vartate
286.14
सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्
भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्
Sirasnayvasthisanghatam bibhatsamedhyasankulam
Bhutanamindriyanam cha gunanam cha samagamam
286.15
त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः
गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्
Tvagantam dehamityahurvidvansodhyatmachintakah
Gunairapi parikshinam shariram martyatam gatam
286.16
शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम्
भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति
Sharirina parityaktam nishcheshtam gatachetanam
Bhutaih prakritimapannaistato bhumau nimajjati
286.17
भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह
तत्स्वभावोऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा
Bhavitam karmayogena jayate tatra tatra ha
Idam shariram vaideha mriyate yatra tatra ha
Tatsvabhavoparo drishto visargah karmanastatha
286.18
न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः
परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्
Na jayate tu nripate kanchitkalamayam punah
Paribhramati bhutatma dyamivambudharo mahan
286.19
स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृप
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः
Sa punarjayate rajanprapyehayatanam nripa
Manasah paramo hyatma indriyebhyah param manah
286.20
द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप
जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः
Dvividhanam cha bhutanam jangamah parama nripa
Jangamanamapi tatha dvipadah parama matah
Dvipadanamapi tatha dvija vai paramah smritah
286.21
द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः
प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः
Dvijanamapi rajendra pragyavantah para matah
Pragyanamatmasambuddhah sambuddhanamamaninah
286.22
जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः
Jatamanveti maranam nrinamiti vinishchayah
Antavanti hi karmani sevante gunatah prajah
286.23
आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत्
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत्
Apanne tuttaram kashtham surye yo nidhanam vrajet
Nakshatre cha muhurte cha punye rajansa punyakrit
286.24
अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम्
मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः
Ayojayitva kleshena janam plavya cha dushkritam
Mrityunaprakriteneha karma kritvatmashaktitah
286.25
विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथा वधः
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते
Vishamudbandhanam daho dasyuhastattatha vadhah
Danshtribhyashcha pashubhyashcha prakrito vadha uchyate
286.26
न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैः
एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि
Na chaibhih punyakarmano yujyante nabhisandhijaih
Evanvidhaishcha bahubhiraparaih prakritairapi
286.27
ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृप
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्
Urdhvam hitva pratishthante pranah punyakritam nripa
Madhyato madhyapunyanamadho dushkritakarmanam
286.28
एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रु;रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन्
येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो; घोराणि कर्माणि सुदारुणानि
Ekah shatrurna dvitiyosti shatru;ragyanatulyah purushasya rajan
Yenavritah kurute samprayukto; ghorani karmani sudarunani
286.29
प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं; वृद्धानुपास्यं च भवेत यस्य
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र; प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति
Prabodhanartham shrutidharmayuktam; vriddhanupasyam cha bhaveta yasya
Prayatnasadhyo hi sa rajaputra; pragyasharenonmathitah paraiti
286.30
अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी; यज्ञाञ्शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः; श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्
Adhitya vedanstapasa brahmachari; yagyanshaktya sannisrijyeha pancha
Vanam gachchhetpurusho dharmakamah; shreyashchitva sthapayitva svavansham
286.31
उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानमवसादयेत्
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम्
Upabhogairapi tyaktam natmanamavasadayet
Chandalatvepi manushyam sarvatha tata durlabham
286.32
इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते
आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः
Iyam hi yonih prathama yam prapya jagatipate
Atma vai shakyate tratum karmabhih shubhalakshanaih
286.33
कथं न विप्रणश्येम योनितोऽस्या इति प्रभो
कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्
Katham na vipranashyema yonitosya iti prabho
Kurvanti dharmam manujah shrutipramanyadarshanat
286.34
यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यमिह वै नरः
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते
Yo durlabhataram prapya manushyamiha vai narah
Dharmavamanta kamatma bhavetsa khalu vanchyate
286.35
यस्तु प्रीतिपुरोगेण चक्षुषा तात पश्यति
दीपोपमानि भूतानि यावदर्चिर्न नश्यति
Yastu pritipurogena chakshusha tata pashyati
Dipopamani bhutani yavadarchirna nashyati
286.36
सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत
समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते
Santvenanupradanena priyavadena chapyuta
Samaduhkhasukho bhutva sa paratra mahiyate
286.37
दानं त्यागः शोभना मूर्तिरद्भ्यो; भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम्
सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु; ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम्
Danam tyagah shobhana murtiradbhyo; bhuyah plavyam tapasa vai shariram
Sarasvatinaimishapushkareshu; ye chapyanye punyadeshah prithivyam
286.38
गृहेषु येषामसवः पतन्ति; तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्
यानेन वै प्रापणं च श्मशाने; शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः
Griheshu yeshamasavah patanti; teshamatho nirharanam prashastam
Yanena vai prapanam cha shmashane; shauchena nunam vidhina chaiva dahah
286.39
इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च; दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः
शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं; सर्वाण्यात्मार्थे मानवो यः करोति
Ishtih pushtiryajanam yajanam cha; danam punyanam karmanam cha prayogah
Shaktya pitryam yachcha kinchitprashastam; sarvanyatmarthe manavo yah karoti
286.40
धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिप
श्रेयसोऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः
Dharmashastrani vedashcha shadangani naradhipa
Shreyasorthe vidhiyante narasyaklishtakarmanah
286.41
भीष्म उवाच
एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना
विदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽर्थे नराधिप
Bhishma uvacha
Etadvai sarvamakhyatam munina sumahatmana
Videharajaya pura shreyasorthe naradhipa