UtshovChapter 285
285.1
जनक उवाच
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तद्ब्रूहि वदतां वर
Janaka uvacha
Varno visheshavarnanam maharshe kena jayate
Etadichchhamyaham shrotum tadbruhi vadatam vara
285.2
यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः
Yadetajjayatepatyam sa evayamiti shrutih
Katham brahmanato jato visheshagrahanam gatah
285.3
पराशर उवाच
एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः
Parashara uvacha
Evametanmaharaja yena jatah sa eva sah
Tapasastvapakarshena jatigrahanatam gatah
285.4
सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते
Sukshetrachcha subijachcha punyo bhavati sambhavah
Atonyatarato hinadavaro nama jayate
285.5
वक्त्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः
Vaktradbhujabhyamurubhyam padbhyam chaivatha jagyire
Srijatah prajapaterlokaniti dharmavido viduh
285.6
मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रबन्धवः
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः
Mukhaja brahmanastata bahujah kshatrabandhavah
Uruja dhanino rajanpadajah paricharakah
285.7
चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ
अतोऽन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः
Chaturnameva varnanamagamah purusharshabha
Atonye tvatirikta ye te vai sankarajah smritah
285.8
क्षत्रजातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः
Kshatrajatirathambashtha ugra vaidehakastatha
Shvapakah pulkasah stena nishadah sutamagadhah
285.9
आयोगाः करणा व्रात्याश्चण्डालाश्च नराधिप
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परम्
Ayogah karana vratyashchandalashcha naradhipa
Ete chaturbhyo varnebhyo jayante vai parasparam
285.10
जनक उवाच
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम्
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम
Janaka uvacha
Brahmanaikena jatanam nanatvam gotratah katham
Bahuniha hi loke vai gotrani munisattama
285.11
यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथापरे
Yatra tatra katham jatah svayonim munayo gatah
Shudrayonau samutpanna viyonau cha tathapare
285.12
पराशर उवाच
राजन्नैतद्भवेद्ग्राह्यमपकृष्टेन जन्मना
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम्
Parashara uvacha
Rajannaitadbhavedgrahyamapakrishtena janmana
Mahatmanam samutpattistapasa bhavitatmanam
285.13
उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः
Utpadya putranmunayo nripate yatra tatra ha
Svenaiva tapasa teshamrishitvam vidadhuh punah
285.14
पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः
वटस्ताण्ड्यः कृपश्चैव कक्षीवान्कमठादयः
Pitamahashcha me purvamrishyashringashcha kashyapah
Vatastandyah kripashchaiva kakshivankamathadayah
285.15
यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतां वरः
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मत्स्य एव च
Yavakritashcha nripate dronashcha vadatam varah
Ayurmatango dattashcha drupado matsya eva cha
285.16
एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसोऽऽश्रयात्
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमे तपसि चैव हि
Ete svam prakritim prapta vaideha tapasoshrayat
Pratishthita vedavido dame tapasi chaiva hi
285.17
मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च
Mulagotrani chatvari samutpannani parthiva
Angirah kashyapashchaiva vasishtho bhrigureva cha
285.18
कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम्
Karmatonyani gotrani samutpannani parthiva
Namadheyani tapasa tani cha grahanam satam
285.19
जनक उवाच
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम
तथा सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि
Janaka uvacha
Visheshadharmanvarnanam prabruhi bhagavanmama
Tatha samanyadharmanshcha sarvatra kushalo hyasi
285.20
पराशर उवाच
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप
विशेषधर्मो विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना
Parashara uvacha
Pratigraho yajanam cha tathaivadhyapanam nripa
Visheshadharmo vipranam raksha kshatrasya shobhana
285.21
कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप
Krishishcha pashupalyam cha vanijyam cha vishamapi
Dvijanam paricharya cha shudrakarma naradhipa
285.22
विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे
Visheshadharma nripate varnanam parikirtitah
Dharmansadharananstata vistarena shrinushva me
285.23
आनृशंस्यमहिंसा चाप्रमादः संविभागिता
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च
Anrishansyamahinsa chapramadah sanvibhagita
Shraddhakarmatitheyam cha satyamakrodha eva cha
285.24
स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्यानसूयता
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप
Sveshu dareshu santoshah shaucham nityanasuyata
Atmagyanam titiksha cha dharmah sadharana nripa
285.25
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर
Brahmanah kshatriya vaishyastrayo varna dvijatayah
Atra teshamadhikaro dharmeshu dvipadam vara
285.26
विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः
उन्नमन्ति यथासन्तमाश्रित्येह स्वकर्मसु
Vikarmavasthita varnah patanti nripate trayah
Unnamanti yathasantamashrityeha svakarmasu
285.27
न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो; न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा
श्रुतिप्रवृत्तं न च धर्ममाप्नुते; न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम्
Na chapi shudrah patatiti nishchayo; na chapi sanskaramiharhatiti va
Shrutipravrittam na cha dharmamapnute; na chasya dharme pratishedhanam kritam
285.28
वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति; द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं; विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम्
Vaidehakam shudramudaharanti; dvija maharaja shrutopapannah
Aham hi pashyami narendra devam; vishvasya vishnum jagatah pradhanam
285.29
सतां वृत्तमनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः
Satam vrittamanushthaya nihina ujjihirshavah
Mantravarjam na dushyanti kurvanah paushtikih kriyah
285.30
यथा यथा हि सद्वृत्तमालम्बन्तीतरे जनाः
तथा तथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च शेरते
Yatha yatha hi sadvrittamalambantitare janah
Tatha tatha sukham prapya pretya cheha cha sherate
285.31
जनक उवाच
किं कर्म दूषयत्येनमथ जातिर्महामुने
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Janaka uvacha
Kim karma dushayatyenamatha jatirmahamune
Sandeho me samutpannastanme vyakhyatumarhasi
285.32
पराशर उवाच
असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम्
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय
Parashara uvacha
Asanshayam maharaja ubhayam doshakarakam
Karma chaiva hi jatishcha vishesham tu nishamaya
285.33
जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः
Jatya cha karmana chaiva dushtam karma nishevate
Jatya dushtashcha yah papam na karoti sa purushah
285.34
जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम्
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म नशोभनम्
Jatya pradhanam purusham kurvanam karma dhikkritam
Karma taddushayatyenam tasmatkarma nashobhanam
285.35
जनक उवाच
कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा
Janaka uvacha
Kani karmani dharmyani lokesmindvijasattama
Na hinsantiha bhutani kriyamanani sarvada
285.36
पराशर उवाच
शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा
Parashara uvacha
Shrinu metra maharaja yanmam tvam pariprichchhasi
Yani karmanyahinsrani naram trayanti sarvada
285.37
संन्यस्याग्नीनुपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः
नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम्
Sannyasyagninupasinah pashyanti vigatajvarah
Naihshreyasam dharmapatham samaruhya yathakramam
285.38
प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः
प्रयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः
Prashrita vinayopeta damanityah susanshitah
Prayanti sthanamajaram sarvakarmavivarjitah
285.39
सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्य;क्कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा
त्यक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलोके; यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः
Sarve varna dharmakaryani samya;kkritva rajansatyavakyani choktva
Tyaktvadharmam darunam jivaloke; yanti svargam natra karyo vicharah