UtshovChapter 284
284.1
पराशर उवाच
एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
Parashara uvacha
Esha dharmavidhistata grihasthasya prakirtitah
Tapovidhim tu vakshyami tanme nigadatah shrinu
284.2
प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः
Prayena hi grihasthasya mamatvam nama jayate
Sangagatam narashreshtha bhavaistamasarajasaih
284.3
गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै
Grihanyashritya gavashcha kshetrani cha dhanani cha
Darah putrashcha bhrityashcha bhavantiha narasya vai
284.4
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः
Evam tasya pravrittasya nityamevanupashyatah
Ragadveshau vivardhete hyanityatvamapashyatah
284.5
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम्
मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप
Ragadveshabhibhutam cha naram dravyavashanugam
Mohajata ratirnama samupaiti naradhipa
284.6
कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः
लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति
Kritartho bhogato bhutva sa vai ratiparayanah
Labham gramyasukhadanyam ratito nanupashyati
284.7
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम्
पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति
Tato lobhabhibhutatma sangadvardhayate janam
Pushtyartham chaiva tasyeha janasyartham chikirshati
284.8
स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते
Sa janannapi chakaryamarthartham sevate narah
Balasnehaparitatma tatkshayachchanutapyate
284.9
ततो मानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम्
करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति
Tato manena sampanno rakshannatmaparajayam
Karoti yena bhogi syamiti tasmadvinashyati
284.10
तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम्
अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्
Tapo hi buddhiyuktanam shashvatam brahmadarshanam
Anvichchhatam shubham karma naranam tyajatam sukham
284.11
स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति
Snehayatananashachcha dhananashachcha parthiva
Adhivyadhipratapachcha nirvedamupagachchhati
284.12
निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधाच्छास्त्रदर्शनम्
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति
Nirvedadatmasambodhah sambodhachchhastradarshanam
Shastrarthadarshanadrajanstapa evanupashyati
284.13
दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान्
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति
Durlabho hi manushyendra narah pratyavamarshavan
Yo vai priyasukhe kshine tapah kartum vyavasyati
284.14
तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम्
Tapah sarvagatam tata hinasyapi vidhiyate
Jitendriyasya dantasya svargamargapradeshakam
284.15
प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः
क्वचित्क्वचिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव
Prajapatih prajah purvamasrijattapasa vibhuh
Kvachitkvachidvrataparo vratanyasthaya parthiva
284.16
आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः
Aditya vasavo rudrastathaivagnyashvimarutah
Vishvedevastatha sadhyah pitarotha marudganah
284.17
यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः
Yaksharakshasagandharvah siddhashchanye divaukasah
Sansiddhastapasa tata ye chanye svargavasinah
284.18
ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा
Ye chadau brahmana srishta brahmanastapasa pura
Te bhavayantah prithivim vicharanti divam tatha
284.19
मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम्
Martyaloke cha rajano ye chanye grihamedhinah
Mahakuleshu drishyante tatsarvam tapasah phalam
284.20
कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च
वाहनासनयानानि सर्वं तत्तपसः फलम्
Kaushikani cha vastrani shubhanyabharanani cha
Vahanasanayanani sarvam tattapasah phalam
284.21
मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम्
Manonukulah pramada rupavatyah sahasrashah
Vasah prasadaprishthe cha tatsarvam tapasah phalam
284.22
शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम्
Shayanani cha mukhyani bhojyani vividhani cha
Abhipretani sarvani bhavanti kritakarmanam
284.23
नाप्राप्यं तपसा किंचित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परंतप
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्
Naprapyam tapasa kinchittrailokyesminparantapa
Upabhogaparityagah phalanyakritakarmanam
284.24
सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत्
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम
Sukhito duhkhito vapi naro lobham parityajet
Avekshya manasa shastram buddhya cha nripasattama
284.25
असंतोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता
Asantoshosukhayaiva lobhadindriyavibhramah
Tatosya nashyati pragya vidyevabhyasavarjita
284.26
नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत्
Nashtapragyo yada bhavati tada nyayam na pashyati
Tasmatsukhakshaye prapte pumanugram tapashcharet
284.27
यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यते
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्
Yadishtam tatsukham prahurdveshyam duhkhamihochyate
Kritakritasya tapasah phalam pashyasva yadrisham
284.28
नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते
प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः
Nityam bhadrani pashyanti vishayanshchopabhunjate
Prakashyam chaiva gachchhanti kritva nishkalmasham tapah
284.29
अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम्
फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम्
Apriyanyavamananshcha duhkham bahuvidhatmakam
Phalarthi satpathatyaktah prapnoti vishayatmakam
284.30
धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते
Dharme tapasi dane cha vichikitsasya jayate
Sa kritva papakanyeva nirayam pratipadyate
284.31
सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम
स्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः
Sukhe tu vartamano vai duhkhe vapi narottama
Svavrittadyo na chalati shastrachakshuh sa manavah
284.32
इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता
रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते
Ishuprapatamatram hi sparshayoge ratih smrita
Rasane darshane ghrane shravane cha visham pate
284.33
ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः
बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम्
Tatosya jayate tivra vedana tatkshayatpunah
Budha yena prashansanti moksham sukhamanuttamam
284.34
ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः
धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते
Tatah phalartham charati bhavanti jyayaso gunah
Dharmavrittya cha satatam kamarthabhyam na hiyate
284.35
अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा
प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः
Aprayatnagatah sevya grihasthairvishayah sada
Prayatnenopagamyashcha svadharma iti me matih
284.36
मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम्
धर्मक्रियावियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम्
Maninam kulajatanam nityam shastrarthachakshusham
Dharmakriyaviyuktanamashaktya sanvritatmanam
284.37
क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम्
तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते
Kriyamanam yada karma nasham gachchhati manusham
Tesham nanyadrite loke tapasah karma vidyate
284.38
सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम्
दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप
Sarvatmana tu kurvita grihasthah karmanishchayam
Dakshyena havyakavyartham svadharmam vicharennripa
284.39
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम्
एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्
Yatha nadinadah sarve sagare yanti sansthitim
Evamashraminah sarve grihasthe yanti sansthitim