UtshovChapter 283
283.1
पराशर उवाच
प्रतिग्रहागता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिताः
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः
स्वल्पाप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः
Parashara uvacha
Pratigrahagata vipre kshatriye shastranirjitah
Vaishye nyayarjitashchaiva shudre shushrushayarjitah
Svalpapyarthah prashasyante dharmasyarthe mahaphalah
283.2
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शूद्रः शुश्रूषुरुच्यते
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतति द्विजः
शूद्रकर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः
Nityam trayanam varnanam shudrah shushrushuruchyate
Kshatradharma vaishyadharma navrittih patati dvijah
Shudrakarma yada tu syattada patati vai dvijah
283.3
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजीवनम्
शूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते
Vanijyam pashupalyam cha tatha shilpopajivanam
Shudrasyapi vidhiyante yada vrittirna jayate
283.4
रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम्
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयो लोहचर्मणोः
Rangavataranam chaiva tatha rupopajivanam
Madyamansopajivyam cha vikrayo lohacharmanoh
283.5
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम्
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रुतिः
Apurvina na kartavyam karma loke vigarhitam
Kritapurvinastu tyajato mahandharma iti shrutih
283.6
संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम्
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च नग्राह्यमुच्यते
Sansiddhah purusho loke yadacharati papakam
Madenabhiplutamanastachcha nagrahyamuchyate
283.7
श्रूयन्ते हि पुराणे वै प्रजा धिग्दण्डशासनाः
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवर्तकाः
Shruyante hi purane vai praja dhigdandashasanah
Danta dharmapradhanashcha nyayadharmanuvartakah
283.8
धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि
Dharma eva sada nrinamiha rajanprashasyate
Dharmavriddha gunaneva sevante hi nara bhuvi
283.9
तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः
Tam dharmamasurastata namrishyanta janadhipa
Vivardhamanah kramashastatra tenvavishanprajah
283.10
तेषां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः
दर्पात्मनां ततः क्रोधः पुनस्तेषामजायत
Tesham darpah samabhavatprajanam dharmanashanah
Darpatmanam tatah krodhah punasteshamajayata
283.11
ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम्
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत
Tatah krodhabhibhutanam vrittam lajjasamanvitam
Hrishchaivapyanashadrajanstato moho vyajayata
283.12
ततो मोहपरीतास्ते नापश्यन्त यथा पुरा
परस्परावमर्देन वर्तयन्ति यथासुखम्
Tato mohaparitaste napashyanta yatha pura
Parasparavamardena vartayanti yathasukham
283.13
तान्प्राप्य तु स धिग्दण्डो नकारणमतोऽभवत्
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह
Tanprapya tu sa dhigdando nakaranamatobhavat
Tatobhyagachchhandevanshcha brahmananshchavamanya ha
283.14
एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम्
अगच्छञ्शरणं वीरं बहुरूपं गणाधिपम्
Etasminneva kale tu deva devavaram shivam
Agachchhansharanam viram bahurupam ganadhipam
283.15
तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ
तिस्रोऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा
Tena sma te gaganagah sapurah patitah kshitau
Tisropyekena banena devapyayitatejasa
283.16
तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना
Teshamadhipatistvasidbhimo bhimaparakramah
Devatanam bhayakarah sa hatah shulapanina
283.17
तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः
प्रावर्तन्त च वेदा वै शास्त्राणि च यथा पुरा
Tasminhatetha svam bhavam pratyapadyanta manavah
Pravartanta cha veda vai shastrani cha yatha pura
283.18
ततोऽभ्यषिञ्चन्राज्येन देवानां दिवि वासवम्
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे
Tatobhyashinchanrajyena devanam divi vasavam
Saptarshayashchanvayunjannaranam dandadharane
283.19
सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक्
Saptarshinamathordhvam cha viprithurnama parthivah
Rajanah kshatriyashchaiva mandaleshu prithakprithak
283.20
महाकुलेषु ये जाता वृत्ताः पूर्वतराश्च ये
तेषामथासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति
Mahakuleshu ye jata vrittah purvatarashcha ye
Teshamathasuro bhavo hridayannapasarpati
283.21
तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेन पार्थिवाः
आसुराण्येव कर्माणि न्यषेवन्भीमविक्रमाः
Tasmattenaiva bhavena sanushangena parthivah
Asuranyeva karmani nyashevanbhimavikramah
283.22
प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्ति च
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतमा नराः
Pratyatishthanshcha teshveva tanyeva sthapayanti cha
Bhajante tani chadyapi ye balishatama narah
283.23
तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः
संसिद्धाधिगमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत्
Tasmadaham bravimi tvam rajansanchintya shastratah
Sansiddhadhigamam kuryatkarma hinsatmakam tyajet
283.24
न संकरेण द्रविणं विचिन्वीत विचक्षणः
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते
Na sankarena dravinam vichinvita vichakshanah
Dharmartham nyayamutsrijya na tatkalyanamuchyate
283.25
स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय
Sa tvamevanvidho dantah kshatriyah priyabandhavah
Praja bhrityanshcha putranshcha svadharmenanupalaya
283.26
इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दमेव च
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते
Ishtanishtasamayogo vairam sauhardameva cha
Atha jatisahasrani bahuni parivartate
283.27
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन
निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोऽरिरुच्यते
Tasmadguneshu rajyetha ma dosheshu kadachana
Nirguno yo hi durbuddhiratmanah soriruchyate
283.28
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः
न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह
Manusheshu maharaja dharmadharmau pravartatah
Na tathanyeshu bhuteshu manushyarahiteshviha
283.29
धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोऽपि वा
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसयन्
Dharmashilo naro vidvanihakonihakopi va
Atmabhutah sada loke charedbhutanyahinsayan
283.30
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति
Yada vyapetahrillekham mano bhavati tasya vai
Nanritam chaiva bhavati tada kalyanamrichchhati