UtshovChapter 276
276.1
युधिष्ठिर उवाच
अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Atattvagyasya shastranam satatam sanshayatmanah
Akritavyavasayasya shreyo bruhi pitamaha
276.2
भीष्म उवाच
गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम्
श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते
Bhishma uvacha
Gurupuja cha satatam vriddhanam paryupasanam
Shravanam chaiva vidyanam kutastham shreya uchyate
276.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Galavasya cha sanvadam devarshernaradasya cha
276.4
वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम्
श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत्
Vitamohaklamam vipram gyanatriptam jitendriyam
Shreyaskamam jitatmanam naradam galavobravit
276.5
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषु
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयाम्यहम्
Yaih kaishchitsammato loke gunaistu purusho nrishu
Bhavatyanapagansarvanstangunanllakshayamyaham
276.6
भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति
अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्
Bhavanevanvidhosmakam sanshayam chhettumarhati
Amudhashchiramudhanam lokatattvamajanatam
276.7
ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानतः
यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति
Gyane hyevam pravrittih syatkaryakarye vijanatah
Yatkaryam na vyavasyamastadbhavanvaktumarhati
276.8
भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः
इदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः
Bhagavannashramah sarve prithagacharadarshinah
Idam shreya idam shreya iti nanapradhavitah
276.9
तांस्तु विप्रस्थितान्दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः
स्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे
Tanstu viprasthitandrishtva shastraih shastrabhinandinah
Svashastraih paritushtanshcha shreyo nopalabhamahe
276.10
शास्त्रं यदि भवेदेकं व्यक्तं श्रेयो भवेत्तदा
शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्
Shastram yadi bhavedekam vyaktam shreyo bhavettada
Shastraishcha bahubhirbhuyah shreyo guhyam praveshitam
276.11
एतस्मात्कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम्
ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः
Etasmatkaranachchhreyah kalilam pratibhati mam
Bravitu bhagavanstanme upasannosmyadhihi bhoh
276.12
नारद उवाच
आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक्
तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव
Narada uvacha
Ashramastata chatvaro yathasankalpitah prithak
Tansarvananupashya tvam samashrityaiva galava
276.13
तेषां तेषां तथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः
नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक्
नयन्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम्
Tesham tesham tatha hi tvamashramanam tatastatah
Nanarupagunoddesham pashya viprasthitam prithak
Nayanti chaiva te samyagabhipretamasanshayam
276.14
ऋजु पश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्
यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम्
Riju pashyanstatha samyagashramanam param gatim
Yattu nihshreyasam samyaktachchaivasanshayatmakam
276.15
अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम्
संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः
Anugraham cha mitranamamitranam cha nigraham
Sangraham cha trivargasya shreya ahurmanishinah
276.16
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता
सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम्
Nivrittih karmanah papatsatatam punyashilata
Sadbhishcha samudacharah shreya etadasanshayam
276.17
मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्
वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम्
Mardavam sarvabhuteshu vyavahareshu charjavam
Vakchaiva madhura prokta shreya etadasanshayam
276.18
देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि
असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम्
Devatabhyah pitribhyashcha sanvibhagotithishvapi
Asantyagashcha bhrityanam shreya etadasanshayam
276.19
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम्
Satyasya vachanam shreyah satyagyanam tu dushkaram
Yadbhutahitamatyantametatsatyam bravimyaham
276.20
अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहः
संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते
Ahankarasya cha tyagah pranayasya cha nigrahah
Santoshashchaikacharya cha kutastham shreya uchyate
276.21
धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च
विद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्
Dharmena vedadhyayanam vedanganam tathaiva cha
Vidyarthanam cha jigyasa shreya etadasanshayam
276.22
शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान्
नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोऽर्थी परंतप
Shabdaruparasasparshansaha gandhena kevalan
Natyarthamupaseveta shreyasorthi parantapa
276.23
नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम्
अतियोगमयोगं च श्रेयसोऽर्थी परित्यजेत्
Naktancharya divasvapnamalasyam paishunam madam
Atiyogamayogam cha shreyasorthi parityajet
276.24
कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया
स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात्
Karmotkarsham na margeta paresham parinindaya
Svagunaireva margeta viprakarsham prithagjanat
276.25
निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविनो नराः
दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्
Nirgunastveva bhuyishthamatmasambhavino narah
Doshairanyangunavatah kshipantyatmagunakshayat
276.26
अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात्
गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः
Anuchyamanashcha punaste manyante mahajanat
Gunavattaramatmanam svena manena darpitah
276.27
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन्
विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः
Abruvankasyachinnindamatmapujamavarnayan
Vipashchidgunasampannah prapnotyeva mahadyashah
276.28
अब्रुवन्वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः
तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे
Abruvanvati surabhirgandhah sumanasam shuchih
Tathaivavyaharanbhati vimalo bhanurambare
276.29
एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया
ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च
Evamadini chanyani parityaktani medhaya
Jvalanti yashasa loke yani na vyaharanti cha
276.30
न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते
Na loke dipyate murkhah kevalatmaprashansaya
Api chapihitah shvabhre kritavidyah prakashate
276.31
असन्नुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति
दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्
Asannuchchairapi proktah shabdah samupashamyati
Dipyate tveva lokeshu shanairapi subhashitam
276.32
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु
दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान्
Mudhanamavaliptanamasaram bhashitam bahu
Darshayatyantaratmanam diva rupamivanshuman
276.33
एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम्
प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति माम्
Etasmatkaranatpragyam mrigayante prithagvidham
Pragyalabho hi bhutanamuttamah pratibhati mam
276.34
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः
ज्ञानवानपि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत्
Naprishtah kasyachidbruyanna chanyayena prichchhatah
Gyanavanapi medhavi jadavallokamacharet
276.35
ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु
मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च
Tato vasam pariksheta dharmanityeshu sadhushu
Manushyeshu vadanyeshu svadharmanirateshu cha
276.36
चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत्
न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन
Chaturnam yatra varnanam dharmavyatikaro bhavet
Na tatra vasam kurvita shreyorthi vai kathanchana
276.37
निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः
पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात्
Nirarambhopyayamiha yathalabdhopajivanah
Punyam punyeshu vimalam papam papeshu chapnuyat
276.38
अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा
तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पापपुण्ययोः
Apamagnestathendoshcha sparsham vedayate yatha
Tatha pashyamahe sparshamubhayoh papapunyayoh
276.39
अपश्यन्तोऽन्नविषयं भुञ्जते विघसाशिनः
भुञ्जानं चान्नविषयान्विषयं विद्धि कर्मणाम्
Apashyantonnavishayam bhunjate vighasashinah
Bhunjanam channavishayanvishayam viddhi karmanam
276.40
यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम्
प्रब्रूयाद्ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान्
Yatragamayamananamasatkarena prichchhatam
Prabruyadbrahmano dharmam tyajettam deshamatmavan
276.41
शिष्योपाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता
यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्
Shishyopadhyayika vrittiryatra syatsusamahita
Yathavachchhastrasampanna kastam desham parityajet
276.42
आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम्
आत्मपूजाभिकामा वै को वसेत्तत्र पण्डितः
Akashastha dhruvam yatra dosham bruyurvipashchitam
Atmapujabhikama vai ko vasettatra panditah
276.43
यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः
प्रदीप्तमिव शैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्
Yatra sanlodita lubdhaih prayasho dharmasetavah
Pradiptamiva shailantam kastam desham na santyajet
276.44
यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु
Yatra dharmamanashankashchareyurvitamatsarah
Charettatra vasechchaiva punyashileshu sadhushu
276.45
धर्ममर्थनिमित्तं तु चरेयुर्यत्र मानवाः
न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः
Dharmamarthanimittam tu chareyuryatra manavah
Na tananuvasejjatu te hi papakrito janah
276.46
कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवः
व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव
Karmana yatra papena vartante jivitespavah
Vyavadhavettatasturnam sasarpachchharanadiva
276.47
येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत्
आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः
Yena khatvam samarudhah karmananushayi bhavet
Aditastanna kartavyamichchhata bhavamatmanah
276.48
यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः
कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान्
Yatra raja cha ragyashcha purushah pratyanantarah
Kutumbinamagrabhujastyajettadrashtramatmavan
276.49
श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः
याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत्
Shrotriyastvagrabhoktaro dharmanityah sanatanah
Yajanadhyapane yukta yatra tadrashtramavaset
276.50
स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः
अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन्
Svahasvadhavashatkara yatra samyaganushthitah
Ajasram chaiva vartante vasettatravicharayan
276.51
अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान्
त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्
Ashuchinyatra pashyeta brahmananvrittikarshitan
Tyajettadrashtramasannamupasrishtamivamisham
276.52
प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः
स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्
Priyamana nara yatra prayachchheyurayachitah
Svasthachitto vasettatra kritakritya ivatmavan
276.53
दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु
Dando yatraviniteshu satkarashcha kritatmasu
Charettatra vasechchaiva punyashileshu sadhushu
276.54
उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुषु
अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम्
Upasrishteshvadanteshu durachareshvasadhushu
Aviniteshu lubdheshu sumahaddandadharanam
276.55
यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं वै पर्युपासिता
अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन्
Yatra raja dharmanityo rajyam vai paryupasita
Apasya kamankamesho vasettatravicharayan
276.56
तथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः
श्रेयसा योजयन्त्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते
Tathashila hi rajanah sarvanvishayavasinah
Shreyasa yojayantyashu shreyasi pratyupasthite
276.57
पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम्
न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुमात्मनः
Prichchhataste maya tata shreya etadudahritam
Na hi shakyam pradhanena shreyah sankhyatumatmanah
276.58
एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्रणिहितात्मनः
तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति
Evam pravartamanasya vrittim pranihitatmanah
Tapasaiveha bahulam shreyo vyaktam bhavishyati