UtshovChapter 277
277.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते
Yudhishthira uvacha
Katham nu muktah prithivim charedasmadvidho nripah
Nityam kaishcha gunairyuktah sangapashadvimuchyate
277.2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami itihasam puratanam
Arishtanemina proktam sagarayanuprichchhate
277.3
सगर उवाच
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्
Sagara uvacha
Kim shreyah paramam brahmankritveha sukhamashnute
Katham na shochenna kshubhyedetadichchhami veditum
277.4
भीष्म उवाच
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्
Bhishma uvacha
Evamuktastada tarkshyah sarvashastravisharadah
Vibudhya sampadam chagryam sadvakyamidamabravit
277.5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छति
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः
Sukham mokshasukham loke na cha lokovagachchhati
Prasaktah putrapashushu dhanadhanyasamakulah
277.6
सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम्
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते
Saktabuddhirashantatma na sa shakyashchikitsitum
Snehapashasito mudho na sa mokshaya kalpate
277.7
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता
Snehajaniha te pashanvakshyami shrinu tanmama
Sakarnakena shirasa shakyashchhettum vijanata
277.8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च
समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्
Sambhavya putrankalena yauvanasthanniveshya cha
Samarthanjivane gyatva muktashchara yathasukham
277.9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च
Bharyam putravatim vriddham lalitam putravatsalam
Gyatva prajahi kale tvam pararthamanudrishya cha
277.10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि
Sapatyo nirapatyo va muktashchara yathasukham
Indriyairindriyarthanstvamanubhuya yathavidhi
277.11
कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्
उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव
Kritakautuhalasteshu muktashchara yathasukham
Upapattyopalabdheshu labheshu cha samo bhava
277.12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया
मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु
Esha tavatsamasena tava sankirtito maya
Mokshartho vistarenapi bhuyo vakshyami tachchhrinu
277.13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः
Mukta vitabhaya loke charanti sukhino narah
Saktabhava vinashyanti narastatra na sanshayah
277.14
आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः
Aharasanchayashchaiva tatha kitapipilikah
Asaktah sukhino loke saktashchaiva vinashinah
277.15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति
Svajane na cha te chinta kartavya mokshabuddhina
Ime maya vinabhuta bhavishyanti katham tviti
277.16
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति
Svayamutpadyate jantuh svayameva vivardhate
Sukhaduhkhe tatha mrityum svayamevadhigachchhati
277.17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्
स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा
Bhojanachchhadane chaiva matra pitra cha sangraham
Svakritenadhigachchhanti loke nastyakritam pura
277.18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः
Dhatra vihitabhakshyani sarvabhutani medinim
Loke viparidhavanti rakshitani svakarmabhih
277.19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा
को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः
Svayam mritpindabhutasya paratantrasya sarvada
Ko hetuh svajanam poshtum rakshitum vadridhatmanah
277.20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना
Svajanam hi yada mrityurhantyeva tava pashyatah
Kritepi yatne mahati tatra boddhavyamatmana
277.21
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि
Jivantamapi chaivainam bharane rakshane tatha
Asamapte parityajya pashchadapi marishyasi
277.22
यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन
सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना
Yada mritashcha svajanam na gyasyasi kathanchana
Sukhitam duhkhitam vapi nanu boddhavyamatmana
277.23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः
Mrite va tvayi jive va yadi bhokshyati vai janah
Svakritam nanu buddhvaivam kartavyam hitamatmanah
277.24
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय
Evam vijananllokesminkah kasyetyabhinishchitah
Mokshe niveshaya mano bhuyashchapyupadharaya
277.25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः
Kshutpipasadayo bhava jita yasyeha dehinah
Krodho lobhastatha mohah sattvavanmukta eva sah
277.26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः
Dyute pane tatha strishu mrigayayam cha yo narah
Na pramadyati sammohatsatatam mukta eva sah
277.27
दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा
भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते
Divase divase nama ratrau ratrau sada sada
Bhoktavyamiti yah khinno doshabuddhih sa uchyate
277.28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः
Atmabhavam tatha strishu muktameva punah punah
Yah pashyati sada yukto yathavanmukta eva sah
277.29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः
Sambhavam cha vinasham cha bhutanam cheshtitam tatha
Yastattvato vijanati lokesminmukta eva sah
277.30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु
प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते
Prastham vahasahasreshu yatrartham chaiva kotishu
Prasade manchakasthanam yah pashyati sa muchyate
277.31
मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम्
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते
Mrityunabhyahatam lokam vyadhibhishchopapiditam
Avrittikarshitam chaiva yah pashyati sa muchyate
277.32
यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः
Yah pashyati sukhi tushto napashyanshcha vihanyate
Yashchapyalpena santushto lokesminmukta eva sah
277.33
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः
Agnishomavidam sarvamiti yashchanupashyati
Na cha sansprishyate bhavairadbhutairmukta eva sah
277.34
पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः
शालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः
Paryankashayya bhumishcha samane yasya dehinah
Shalayashcha kadannam cha yasya syanmukta eva sah
277.35
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः
Kshaumam cha kushachiram cha kausheyam valkalani cha
Avikam charma cha samam yasya syanmukta eva sah
277.36
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति
तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः
Panchabhutasamudbhutam lokam yashchanupashyati
Tatha cha vartate drishtva lokesminmukta eva sah
277.37
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः
Sukhaduhkhe same yasya labhalabhau jayajayau
Ichchhadveshau bhayodvegau sarvatha mukta eva sah
277.38
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयं तथा
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते
Raktamutrapurishanam doshanam sanchayam tatha
Shariram doshabahulam drishtva chedam vimuchyate
277.39
वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च
कुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते
Valipalitasanyogam karshyam vaivarnyameva cha
Kubjabhavam cha jaraya yah pashyati sa muchyate
277.40
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते
Punstvopaghatam kalena darshanoparamam tatha
Badhiryam pranamandatvam yah pashyati sa muchyate
277.41
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान्
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते
Gatanrishinstatha devanasuranshcha tatha gatan
Lokadasmatparam lokam yah pashyati sa muchyate
277.42
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते
Prabhavairanvitastaistaih parthivendrah sahasrashah
Ye gatah prithivim tyaktva iti gyatva vimuchyate
277.43
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते
Arthanshcha durlabhanlloke kleshanshcha sulabhanstatha
Duhkham chaiva kutumbarthe yah pashyati sa muchyate
277.44
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत्
Apatyanam cha vaigunyam janam vigunameva cha
Pashyanbhuyishthasho loke ko moksham nabhipujayet
277.45
शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः
Shastrallokachcha yo buddhah sarvam pashyati manavah
Asaramiva manushyam sarvatha mukta eva sah
277.46
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत्
गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा
Etachchhrutva mama vacho bhavanshcharatu muktavat
Garhasthye yadi te mokshe krita buddhiraviklava
277.47
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः
Tattasya vachanam shrutva samyaksa prithivipatih
Mokshajaishcha gunairyuktah palayamasa cha prajah