UtshovChapter 178
178.1
भरद्वाज उवाच
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः
Bharadvaja uvacha
Parthivam dhatumashritya sharirognih katham bhavet
Avakashavisheshena katham vartayatenilah
178.2
भृगुरुवाच
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली
Bhriguruvacha
Vayorgatimaham brahmankirtayishyami tenagha
Praninamanilo dehanyatha cheshtayate bali
178.3
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन्
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
Shrito murdhanamagnistu shariram paripalayan
Prano murdhani chagnau cha vartamano vicheshtate
178.4
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः
Sa jantuh sarvabhutatma purushah sa sanatanah
Mano buddhirahankaro bhutani vishayashcha sah
178.5
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
Evam tviha sa sarvatra pranena paripalyate
Prishthatashcha samanena svam svam gatimupashritah
178.6
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
Vastimulam gudam chaiva pavakam cha samashritah
Vahanmutram purisham chapyapanah parivartate
178.7
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः
Prayatne karmani bale ya ekastrishu vartate
Udana iti tam prahuradhyatmavidusho janah
178.8
संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
Sandhishvapi cha sarveshu sannivishtastathanilah
Sharireshu manushyanam vyana ityupadishyate
178.9
धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति
Dhatushvagnistu vitatah samanena samiritah
Rasandhatunshcha doshanshcha vartayannavatishthati
178.10
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः
Apanapranayormadhye pranapanasamahitah
Samanvitah svadhishthanah samyakpachati pavakah
178.11
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम्
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
Asyam hi payusanyuktamante syadgudasangyitam
Srotastasmatprajayante sarvasrotansi dehinam
178.12
प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्
Prananam sannipatachcha sannipatah prajayate
Ushma chagniriti gyeyo yonnam pachati dehinam
178.13
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
Agnivegavahah prano gudante pratihanyate
Sa urdhvamagamya punah samutkshipati pavakam
178.14
पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितः
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः
Pakvashayastvadho nabherurdhvamamashayah sthitah
Nabhimadhye sharirasya sarve pranah samahitah
178.15
प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः
Prasrita hridayatsarve tiryagurdhvamadhastatha
Vahantyannarasannadyo dasha pranaprachoditah
178.16
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम्
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः
Esha margotha yoganam yena gachchhanti tatpadam
Jitaklamasana dhira murdhanyatmanamadadhuh
178.17
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम्
तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः
Evam sarveshu vihitah pranapaneshu dehinam
Tasminsthito nityamagnih sthalyamiva samahitah