UtshovChapter 177
177.1
भरद्वाज उवाच
एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
Bharadvaja uvacha
Ete te dhatavah pancha brahma yanasrijatpura
Avrita yairime loka mahabhutabhisangyitaih
177.2
यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
Yadasrijatsahasrani bhutanam sa mahamatih
Panchanameva bhutatvam katham samupapadyate
177.3
भृगुरुवाच
अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम्
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते
Bhriguruvacha
Amitanam mahashabdo yanti bhutani sambhavam
Tatastesham mahabhutashabdoyamupapadyate
177.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
Cheshta vayuh khamakashamushmagnih salilam dravah
Prithivi chatra sanghatah shariram panchabhautikam
177.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम्
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
Ityetaih panchabhirbhutairyuktam sthavarajangamam
Shrotram ghranam rasah sparsho drishtishchendriyasangyitah
177.6
भरद्वाज उवाच
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
Bharadvaja uvacha
Panchabhiryadi bhutaistu yuktah sthavarajangamah
Sthavaranam na drishyante sharire pancha dhatavah
177.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
Anushmanamacheshtanam ghananam chaiva tattvatah
Vrikshanam nopalabhyante sharire pancha dhatavah
177.8
न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः
Na shrinvanti na pashyanti na gandharasavedinah
Na cha sparsham vijananti te katham panchabhautikah
177.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतः
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
Adravatvadanagnitvadabhaumatvadavayutah
Akashasyaprameyatvadvrikshanam nasti bhautikam
177.10
भृगुरुवाच
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः
तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते
Bhriguruvacha
Ghananamapi vrikshanamakashosti na sanshayah
Tesham pushpaphale vyaktirnityam samupalabhyate
177.11
ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च
म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
Ushmato glanaparnanam tvakphalam pushpameva cha
Mlayate chaiva shite na sparshastenatra vidyate
177.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
Vayvagnyashaninishpeshaih phalapushpam vishiryate
Shrotrena grihyate shabdastasmachchhrinvanti padapah
177.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
Valli veshtayate vriksham sarvatashchaiva gachchhati
Na hyadrishteshcha margosti tasmatpashyanti padapah
177.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
Punyapunyaistatha gandhairdhupaishcha vividhairapi
Arogah pushpitah santi tasmajjighranti padapah
177.15
पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम्
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे
Padaih salilapanam cha vyadhinamapi darshanam
Vyadhipratikriyatvachcha vidyate rasanam drume
177.16
वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत्
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः
Vaktrenotpalanalena yathordhvam jalamadadet
Tatha pavanasanyuktah padaih pibati padapah
177.17
ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात्
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते
Grahanatsukhaduhkhasya chhinnasya cha virohanat
Jivam pashyami vrikshanamachaitanyam na vidyate
177.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते
Tena tajjalamadattam jarayatyagnimarutau
Aharaparinamachcha sneho vriddhishcha jayate
177.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
Jangamanam cha sarvesham sharire pancha dhatavah
Pratyekashah prabhidyante yaih shariram vicheshtate
177.20
त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम्
इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम्
Tvakcha mansam tathasthini majja snayu cha panchamam
Ityetadiha sankhyatam sharire prithivimayam
177.21
तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च
अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
Tejognishcha tatha krodhashchakshurushma tathaiva cha
Agnirjarayate chapi panchagneyah sharirinah
177.22
श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः
Shrotram ghranamathasyam cha hridayam koshthameva cha
Akashatpraninamete sharire pancha dhatavah
177.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
Shleshma pittamatha svedo vasa shonitameva cha
Ityapah panchadha dehe bhavanti praninam sada
177.24
प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा
गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः
Pranatpraniyate prani vyanadvyayachchhate tatha
Gachchhatyapanovakchaiva samano hridyavasthitah
177.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्
Udanaduchchhvasiti cha pratibhedachcha bhashate
Ityete vayavah pancha cheshtayantiha dehinam
177.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान्
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना
Bhumergandhagunanvetti rasam chadbhyah shariravan
Jyotih pashyati chakshurbhyam sparsham vetti cha vayuna
177.27
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च
Tasya gandhasya vakshyami vistarabhihitangunan
Ishtashchanishtagandhashcha madhurah katureva cha
177.28
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः
Nirhari sanhatah snigdho ruksho vishada eva cha
Evam navavidho gyeyah parthivo gandhavistarah
177.29
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
Shabdah sparshashcha rupam cha rasashchapam gunah smritah
Rasagyanam tu vakshyami tanme nigadatah shrinu
177.30
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः
Raso bahuvidhah proktah suribhih prathitatmabhih
Madhuro lavanastiktah kashayomlah katustatha
Esha shadvidhavistaro raso varimayah smritah
177.31
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्
Shabdah sparshashcha rupam cha trigunam jyotiruchyate
Jyotih pashyati rupani rupam cha bahudha smritam
177.32
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान्
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः
Hrasvo dirghastatha sthulashchaturasronu vrittavan
Shuklah krishnastatha rakto nilah pitorunastatha
Evam dvadashavistaro jyotirupagunah smritah
177.33
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः
Shabdasparshau tu vigyeyau dviguno vayuruchyate
Vayavyastu gunah sparshah sparshashcha bahudha smritah
177.34
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते
Kathinashchikkanah shlakshnah pichchhalo mridudarunah
Ushnah shitah sukho duhkhah snigdho vishada eva cha
Evam dvadashavistaro vayavyo guna uchyate
177.35
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्
Tatraikagunamakasham shabda ityeva tatsmritam
Tasya shabdasya vakshyami vistaram vividhatmakam
177.36
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा
धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः
Shadja rishabhagandharau madhyamah panchamastatha
Dhaivatashchapi vigyeyastatha chapi nishadakah
177.37
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः
त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु
Esha saptavidhah prokto guna akashalakshanah
Traisvaryena tu sarvatra sthitopi patahadishu
177.38
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह
अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः
Akashajam shabdamahurebhirvayugunaih saha
Avyahataishchetayate na vetti vishamagataih
177.39
आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु
Apyayante cha te nityam dhatavastaistu dhatubhih
Apognirmarutashchaiva nityam jagrati dehishu