UtshovSarga 35
35.1
अपृच्छत तदा रामो दक्षिणाशाश्रमं मुनिम् ।
प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचो ऽर्थवत् ।। ७.३५.१ ॥
Aprichchhata tada ramo dakshinashashramam munim
Pranjalirvinayopeta idamaha vacho rthavat
35.2
अतुलं बलमेतद्वै वालिनो रावणस्य च ।
न त्वेताभ्यां हनुमता समं त्विति मतिर्मम ।। ७.३५.२ ॥
Atulam balametadvai valino ravanasya cha
Na tvetabhyam hanumata samam tviti matirmama
35.3
शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् ।
विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः ।। ७.३५.३ ॥
Shauryam dakshyam balam dhairyam pragyata nayasadhanam
Vikramashcha prabhavashcha hanumati kritalayah
35.4
दृष्ट्वैव सागरं वीक्ष्य सीदन्तीं कपिवाहिनीम् ।
समाश्वास्य महाबाहुर्योजनानां शतं प्लुतः ।। ७.३५.४ ॥
Drishtvaiva sagaram vikshya sidantim kapivahinim
Samashvasya mahabahuryojananam shatam plutah
35.5
धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तदा ।
दृष्ट्वा सम्भाषिता चापि सीता ह्याश्वासिता तथा ।। ७.३५.५ ॥
Dharshayitva purim lankam ravanantahpuram tada
Drishtva sambhashita chapi sita hyashvasita tatha
35.6
सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किङ्करा रावणात्मजः ।
एते हनुमता तत्र ह्येकेन वितिपातिताः ।। ७.३५.६ ॥
Senagraga mantrisutah kinkara ravanatmajah
Ete hanumata tatra hyekena vitipatitah
35.7
भूयो बन्धाद्विमुक्तेन भाषयित्वा दशाननम् ।
लङ्का भस्मीकृता येन पावकेनेव मेदिनी ।। ७.३५.७ ॥
Bhuyo bandhadvimuktena bhashayitva dashananam
Lanka bhasmikrita yena pavakeneva medini
35.8
न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च ।
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ।। ७.३५.८ ॥
Na kalasya na shakrasya na vishnorvittapasya cha
Karmani tani shruyante yani yuddhe hanumatah
35.9
एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः ।
प्राप्ता मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ।। ७.३५.९ ॥
Etasya bahuviryena lanka sita cha lakshmanah
Prapta maya jayashchaiva rajyam mitrani bandhavah
35.10
हनूमान्यदि मे नः स्याद्वानराधिपतेः सखा ।
प्रवृत्तिमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत् ।। ७.३५.१० ॥
Hanumanyadi me nah syadvanaradhipateh sakha
Pravrittimapi ko vettum janakyah shaktimanbhavet
35.11
किमर्थं वाल्यनेनैव सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ।। ७.३५.११ ॥
Kimartham valyanenaiva sugrivapriyakamyaya
Tada vaire samutpanne na dagdho virudho yatha
35.12
नहि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् ।
यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ।। ७.३५.१२ ॥
Nahi veditavanmanye hanumanatmano balam
Yaddrishtavanjiviteshtam klishyantam vanaradhipam
35.13
एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति महामतौ ।
विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ।। ७.३५.१३ ॥
Etanme bhagavansarvam hanumati mahamatau
Vistarena yathatattvam kathayamarapujita
35.14
राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्तदा ।
हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत् ।। ७.३५.१४ ॥
Raghavasya vachah shrutva hetuyuktamrishistada
Hanumatah samaksham tamidam vachanamabravit
35.15
सत्यमेतद्रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः ।
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ।। ७.३५.१५ ॥
Satyametadraghushreshtha yadbravishi hanumatah
Na bale vidyate tulyo na gatau na matau parah
35.16
अमोघशापैः शप्तस्तु दत्तो ऽस्य मुनिभिः पुरा ।
न वेत्ता हि बलं येन बली सन्निरिमर्दनः ।। ७.३५.१६ ॥
Amoghashapaih shaptastu datto sya munibhih pura
Na vetta hi balam yena bali sannirimardanah
35.17
बाल्ये ऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम महाबल ।
तन्न वर्णयितुं शक्यमिति बालतया ऽ ऽस्यते ।। ७.३५.१७ ॥
Balye pyetena yatkarma kritam rama mahabala
Tanna varnayitum shakyamiti balataya syate
35.18
यदि वा ऽस्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव ।
समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम् ।। ७.३५.१८ ॥
Yadi va sti tvabhiprayastachchhrotum tava raghava
Samadhaya matim rama nishamaya vadamyaham
35.19
सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः ।
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता ।। ७.३५.१९ ॥
Suryadattavarasvarnah sumerurnama parvatah
Yatra rajyam prashastyasya kesari nama vai pita
35.20
तस्य भार्या बभूवैषा ह्यञ्जनेति परिश्रुता ।
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम् ।। ७.३५.२० ॥
Tasya bharya babhuvaisha hyanjaneti parishruta
Janayamasa tasyam vai vayuratmajamuttamam
35.21
शालिशूकनिभाभासं प्रासूतामुं तदा ऽञ्जना ।
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहनेचरा ।। ७.३५.२१ ॥
Shalishukanibhabhasam prasutamum tada njana
Phalanyahartukama vai nishkranta gahanechara
35.22
एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः ।
रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरवणे यथा ।। ७.३५.२२ ॥
Esha maturviyogachcha kshudhaya cha bhrisharditah
Ruroda shishuratyartham shishuh sharavane yatha
35.23
तदोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् ।
ददर्श फललोभाच्च ह्युत्पपात रविं प्रति ।। ७.३५.२३ ॥
Tadodyantam vivasvantam japapushpotkaropamam
Dadarsha phalalobhachcha hyutpapata ravim prati
35.24
बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः ।। ७.३५.२४ ॥
Balarkabhimukho balo balarka iva murtiman
Grahitukamo balarkam plavate mbaramadhyagah
35.25
एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति ।
देवदानवयक्षाणां विस्मयः सुमहानभूत् ।। ७.३५.२५ ॥
Etasminplavamane tu shishubhave hanumati
Devadanavayakshanam vismayah sumahanabhut
35.26
नाप्येवं वेगवान्वायुर्गरुडो वा मनस्तथा ।
यथा ऽयं वायुपुत्रस्तु क्रमते ऽम्बरमुत्तमम् ।। ७.३५.२६ ॥
Napyevam vegavanvayurgarudo va manastatha
Yatha yam vayuputrastu kramate mbaramuttamam
35.27
यदि तावच्छिशोरस्य त्वीदृशो गतिविक्रमः ।
यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति ।। ७.३५.२७ ॥
Yadi tavachchhishorasya tvidrisho gativikramah
Yauvanam balamasadya katham vego bhavishyati
35.28
तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः ।
सूर्यदाहभयाद्रक्षंस्तुषारचयशीतलः ।। ७.३५.२८ ॥
Tamanuplavate vayuh plavantam putramatmanah
Suryadahabhayadrakshanstusharachayashitalah
35.29
बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष गतोम्बरम् ।
पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः ।। ७.३५.२९ ॥
Bahuyojanasahasram kramatyesha gatombaram
Piturbalachcha balyachcha bhaskarabhyashamagatah
35.30
शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः ।
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ।। ७.३५.३० ॥
Shishuresha tvadoshagya iti matva divakarah
Karyam chatra samayattamityevam na dadaha sah
35.31
यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम् ।। ७.३५.३१ ॥
Yameva divasam hyesha grahitum bhaskaram plutah
Tameva divasam rahurjighrikshati divakaram
35.32
अनेन स परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि ।
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः ।। ७.३५.३२ ॥
Anena sa paramrishto rama suryarathopari
Apakrantastatastrasto rahushchandrarkamardanah
35.33
स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः ।
अब्रवीद्भ्रुकुटिं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम् ।। ७.३५.३३ ॥
Sa indrabhavanam gatva saroshah sinhikasutah
Abravidbhrukutim kritva devam devaganairvritam
35.34
बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव ।
किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन् ।। ७.३५.३४ ॥
Bubhukshapanayam dattva chandrarkau mama vasava
Kimidam tattvaya dattamanyasya balavritrahan
35.35
अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः ।
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम् ।। ७.३५.३५ ॥
Adyaham parvakale tu jighrikshuh suryamagatah
Athanyo rahurasadya jagraha sahasa ravim
35.36
स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः सम्भ्रमान्वितः ।
उत्पपातासनं हित्वा चोद्वहन्काञ्चनीं स्रजम् ।। ७.३५.३६ ॥
Sa rahorvachanam shrutva vasavah sambhramanvitah
Utpapatasanam hitva chodvahankanchanim srajam
35.37
ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् ।
शृङ्गारधारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ।। ७.३५.३७ ॥
Tatah kailasakutabham chaturdantam madasravam
Shringaradharinam pranshum svarnaghantattahasinam
35.38
इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् ।
प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता ।। ७.३५.३८ ॥
Indrah karindramaruhya rahum kritva purahsaram
Prayadyatrabhavatsuryah sahanena hanumata
35.39
अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम् ।
अनेन च स वै दृष्टः प्रधावञ्छैलकूटवत् ।। ७.३५.३९ ॥
Athatirabhasenagadrahurutsrijya vasavam
Anena cha sa vai drishtah pradhavanchhailakutavat
35.40
ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुं फलमवेक्ष्य च ।
उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ।। ७.३५.४० ॥
Tatah suryam samutsrijya rahum phalamavekshya cha
Utpapata punarvyoma grahitum sinhikasutam
35.41
उत्सृज्यार्कमिमं राम प्रधावन्तं प्लवङ्गमम् ।
अवेक्ष्यैवं परावृत्त्य मुखशेषः पराङ्मुखः ।। ७.३५.४१ ॥
Utsrijyarkamimam rama pradhavantam plavangamam
Avekshyaivam paravrittya mukhasheshah paranmukhah
35.42
इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः ।
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्महुरभाषत ।। ७.३५.४२ ॥
Indramashansamanastu trataram sinhikasutah
Indra indreti santrasanmuhurmahurabhashata
35.43
राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितं स्वरम् ।
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरहमेनं निषूदये ।। ७.३५.४३ ॥
Rahorvikroshamanasya pragevalakshitam svaram
Shrutvendrovacha ma bhaishirahamenam nishudaye
35.44
ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।
फलं मत्वा हस्तिराजमभिदुद्राव मारुतिः ।। ७.३५.४४ ॥
Airavatam tato drishtva mahattadidamityapi
Phalam matva hastirajamabhidudrava marutih
35.45
तथास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया ।
मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम् ।। ७.३५.४५ ॥
Tathasya dhavato rupamairavatajighrikshaya
Muhurtamabhavadghoramindragnyoriva bhasvaram
35.46
एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः ।
हस्तान्तादतिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ।। ७.३५.४६ ॥
Evamadhavamanam tu natikruddhah shachipatih
Hastantadatimuktena kulishenabhyatadayat
35.47
ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः ।
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ।। ७.३५.४७ ॥
Tato girau papataisha indravajrabhitaditah
Patamanasya chaitasya vamo hanurabhajyata
35.48
तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले ।
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामहिताय सः ।। ७.३५.४८ ॥
Tasminstu patite bale vajratadanavihvale
Chukrodhendraya pavanah prajanamahitaya sah
35.49
प्रचारं स तु सङ्गृह्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः ।
गुहां प्रविष्टः स्वसुतं शिशुमादाय मारुतः ।। ७.३५.४९ ॥
Pracharam sa tu sangrihya prajasvantargatah prabhuh
Guham pravishtah svasutam shishumadaya marutah
35.50
विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजानां परमार्तिकृत् ।
रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ।। ७.३५.५० ॥
Vinmutrashayamavritya prajanam paramartikrit
Rurodha sarvabhutani yatha varshani vasavah
35.51
वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः ।
सन्धिभिर्भिद्यमानैश्च काष्ठभूतानि जज्ञिरे ।। ७.३५.५१ ॥
Vayuprakopadbhutani niruchchhvasani sarvatah
Sandhibhirbhidyamanaishcha kashthabhutani jagyire
35.52
निःस्वाध्यायवषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् ।
वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाभवत् ।। ७.३५.५२ ॥
Nihsvadhyayavashatkaram nishkriyam dharmavarjitam
Vayuprakopattrailokyam nirayasthamivabhavat
35.53
ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
प्रजापतिं समाधावन्दुःखिताश्च सुखेच्छया ।। ७.३५.५३ ॥
Tatah prajah sagandharvah sadevasuramanushah
Prajapatim samadhavanduhkhitashcha sukhechchhaya
35.54
ऊचुः प्राञ्जलयो देवा महोदरनिभोदराः ।
त्वया नु भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ।। ७.३५.५४ ॥
Uchuh pranjalayo deva mahodaranibhodarah
Tvaya nu bhagavansrishtah prajanatha chaturvidhah
35.55
त्वया दत्तो ऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः ।
सो ऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषो ऽद्य सत्तम ।। ७.३५.५५ ॥
Tvaya datto yamasmakamayushah pavanah patih
So smanpraneshvaro bhutva kasmadesho dya sattama
35.56
रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोहता वयम् ।। ७.३५.५६ ॥
Rurodha duhkham janayannantahpura iva striyah
Tasmattvam sharanam prapta vayunohata vayam
35.57
एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः ।
कारणादिति चोक्त्वासौ प्रजाः पुनरभाषत ।। ७.३५.५७ ॥
Etatprajanam shrutva tu prajanathah prajapatih
Karanaditi choktvasau prajah punarabhashata
35.58
यस्मिंश्च कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च ।
प्रजाः शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ।। ७.३५.५८ ॥
Yasminshcha karane vayushchukrodha cha rurodha cha
Prajah shrinudhvam tatsarvam shrotavyam chatmanah kshamam
35.59
पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः ।
राहोर्वचनमास्थाय ततः स कुपितो ऽनिलः ।। ७.३५.५९ ॥
Putrastasyamareshena indrenadya nipatitah
Rahorvachanamasthaya tatah sa kupito nilah
35.60
अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् ।
शरीरं हि विना वायुं समतां याति दारुभिः ।। ७.३५.६० ॥
Asharirah sharireshu vayushcharati palayan
Shariram hi vina vayum samatam yati darubhih
35.61
वायुः प्राणः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् ।
वायुना सम्परित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ।। ७.३५.६१ ॥
Vayuh pranah sukham vayurvayuh sarvamidam jagat
Vayuna samparityaktam na sukham vindate jagat
35.62
अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा ।
अद्यैव ते निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ।। ७.३५.६२ ॥
Adyaiva cha parityaktam vayuna jagadayusha
Adyaiva te niruchchhvasah kashthakudyopamah sthitah
35.63
तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि नः ।
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुताः ।। ७.३५.६३ ॥
Tadyamastatra yatraste maruto rukprado hi nah
Ma vinasham gamishyama aprasadyaditeh sutah
35.64
ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजङ्गगुह्यकैः ।
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ।। ७.३५.६४ ॥
Tatah prajabhih sahitah prajapatih sadevagandharvabhujangaguhyakaih
Jagama tatrasyati yatra marutah sutam surendrabhihatam pragrihya sah
35.65
ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः ।
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत्सदेवगन्धर्वर्षियक्षराक्षसैः ।। ७.३५.६५ ।।
Tato rkavaishvanarakanchanaprabham sutam tadotsangagatam sadagateh
Chaturmukho vikshya kripamathakarotsadevagandharvarshiyaksharakshasaih