UtshovSarga 36
36.1
ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ।। ७.३६.१ ॥
Tatah pitamaham drishtva vayuh putravadharditah
Shishukam tam samadaya uttasthau dhaturagratah
36.2
चलकुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।
पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोपस्थाय वेधसे ।। ७.३६.२ ॥
Chalakundalamaulisraktapaniyavibhushanah
Padayornyapatadvayustisropasthaya vedhase
36.3
तं तु वेदविदा तेन लम्बाभरणशोभिना ।
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान् ।। ७.३६.३ ॥
Tam tu vedavida tena lambabharanashobhina
Vayumutthapya hastena shishum tam parimrishtavan
36.4
स्पृष्टमात्रस्ततः सो ऽथ सलीलं पद्मयोनिना ।
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान् ।। ७.३६.४ ॥
Sprishtamatrastatah so tha salilam padmayonina
Jalasiktam yatha sasyam punarjivitamaptavan
36.5
प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा ।
चचार सर्वभूतेषु सन्निरुद्धं यथा पुरा ।। ७.३६.५ ॥
Pranavantamimam drishtva prano gandhavaho muda
Chachara sarvabhuteshu sanniruddham yatha pura
36.6
मरुद्रोधाद्विनिर्मुक्तास्ताः प्रजा मुदिता ऽभवन् ।
शीतदाहविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः ।। ७.३६.६ ॥
Marudrodhadvinirmuktastah praja mudita bhavan
Shitadahavinirmuktah padminya iva sambujah
36.7
ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्ित्रधामा त्रिदशार्चितः ।
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया ।। ७.३६.७ ॥
Tatastriyugmastrikakutitradhama tridasharchitah
Uvacha devata brahma marutapriyakamyaya
36.8
भो महेन्द्रेशवरुणप्रजेश्वरधनेश्वराः ।
जानतामपि वः सर्वं वक्ष्यामि श्रूयतां हितम् ।। ७.३६.८ ॥
Bho mahendreshavarunaprajeshvaradhaneshvarah
Janatamapi vah sarvam vakshyami shruyatam hitam
36.9
अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।
तद्वदध्वं वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टये ।। ७.३६.९ ॥
Anena shishuna karyam kartavyam vo bhavishyati
Tadvadadhvam varansarve marutasyasya tushtaye
36.10
ततः सहस्रनयनः प्रीतियुक्तः शुभाननः ।
कुशेशयमयीं मालामुत्क्षिप्येदं वचो ऽब्रवीत् ।। ७.३६.१० ॥
Tatah sahasranayanah pritiyuktah shubhananah
Kusheshayamayim malamutkshipyedam vacho bravit
36.11
मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः ।
नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति ।। ७.३६.११ ॥
Matkarotsrishtavajrena hanurasya yatha hatah
Namna vai kapishardulo bhavita hanumaniti
36.12
अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम् ।
इतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति ।। ७.३६.१२ ॥
Ahamasya pradasyami paramam varamadbhutam
Itah prabhriti vajrasya mamavadhyo bhavishyati
36.13
मार्तण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः ।
तेजसो ऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम् ।। ७.३६.१३ ॥
Martandastvabravittatra bhagavanstimirapahah
Tejaso sya madiyasya dadami shatikam kalam
36.14
यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्ग्मी भविष्यति ।। ७.३६.१४ ॥
Yada tu shastranyadhyetum shaktirasya bhavishyati
Tadasya shastram dasyami yena vaggmi bhavishyati
36.15
नचास्य भविता कश्चित्सदृशः शास्त्रदर्शने ।
वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि ।। ७.३६.१५ ॥
Nachasya bhavita kashchitsadrishah shastradarshane
Varunashcha varam pradannasya mrityurbhavishyati, varshayutashatenapi matpashadudakadapi
36.16
यमो दण्डादवध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।
वरं ददामि सन्तुष्ट अविषादं च संयुगे ।। ७.३६.१६ ॥
Yamo dandadavadhyatvamarogatvam cha nityashah
Varam dadami santushta avishadam cha sanyuge
36.17
गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।
इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः ।। ७.३६.१७ ॥
Gadeyam mamika nainam sanyugeshu vadhishyati
Ityevam varadah praha tada hyekakshipingalah
36.18
मत्तो मदायुधानां च न वध्यो ऽयं भविष्यति ।
इत्येवं शङ्करेणापि दत्तो ऽस्य परमो वरः ।। ७.३६.१८ ॥
Matto madayudhanam cha na vadhyo yam bhavishyati
Ityevam shankarenapi datto sya paramo varah
36.19
सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यो ऽयं भविष्यति ।
दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः ।। ७.३६.१९ ॥
Sarvesham brahmadandanamavadhyo yam bhavishyati
Dirghayushcha mahatma cha iti brahmabravidvachah
36.20
विश्वकर्मा च दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।
शिल्पिनां प्रवरः प्रादाद्वरमस्य महामतिः ।। ७.३६.२० ॥
Vishvakarma cha drishtvainam balasuryopamam shishum
Shilpinam pravarah pradadvaramasya mahamatih
36.21
मत्कृतानि च शस्त्राणि यानि दिव्यानि संयुगे ।
तैरवध्यत्वमापन्नश्चिरजीवी भविष्यति ।। ७.३६.२१ ॥
Matkritani cha shastrani yani divyani sanyuge
Tairavadhyatvamapannashchirajivi bhavishyati
36.22
ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलङ्कृतम् ।
चतुर्मुखस्तुष्टमना वायुमाह जगद्गुरुः ।। ७.३६.२२ ॥
Tatah suranam tu varairdrishtva hyenamalankritam
Chaturmukhastushtamana vayumaha jagadguruh
36.23
अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयङ्करः ।
अजेयो भविता पुत्रस्तव मारुत मारुतिः ।। ७.३६.२३ ॥
Amitranam bhayakaro mitranamabhayankarah
Ajeyo bhavita putrastava maruta marutih
36.24
कामरूपः कामचारी कामगः प्लवतां वरः ।
भवत्यव्याहतगतिः कीर्तिमांश्च भविष्यति ।। ७.३६.२४ ॥
Kamarupah kamachari kamagah plavatam varah
Bhavatyavyahatagatih kirtimanshcha bhavishyati
36.25
रावणोत्सादनार्थानि रामप्रियकरणि च ।
रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे ।। ७.३६.२५ ॥
Ravanotsadanarthani ramapriyakarani cha
Romaharshakaranyesha karta karmani sanyuge
36.26
एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं त्वमरैः सह ।
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ।। ७.३६.२६ ॥
Evamuktva tamamantrya marutam tvamaraih saha
Yathagatam yayuh sarve pitamahapurogamah
36.27
सो ऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।
अञ्जनायास्तमाचख्यौ वरदत्तं विनिर्गतः ।। ७.३६.२७ ॥
So pi gandhavahah putram pragrihya grihamanayat
Anjanayastamachakhyau varadattam vinirgatah
36.28
प्राप्य राम वरानेष वरदानसमन्वितः ।
बलेनात्मनि संस्थेन सो ऽपूर्यत यथा ऽर्णवः ।। ७.३६.२८ ॥
Prapya rama varanesha varadanasamanvitah
Balenatmani sansthena so puryata yatha rnavah
36.29
तरसा पूर्यमाणो ऽपि तदा वानरपुङ्गवः ।
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः ।। ७.३६.२९ ॥
Tarasa puryamano pi tada vanarapungavah
Ashrameshu maharshinamaparadhyati nirbhayah
36.30
स्रुग्भाण्डान्यग्निहोत्रं च वल्कलाजिनसञ्चयान् ।
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्संशान्तानां करोत्ययम् ।। ७.३६.३० ॥
Srugbhandanyagnihotram cha valkalajinasanchayan
Bhagnavichchhinnavidhvastansanshantanam karotyayam
36.31
एवंविधानि कर्माणि प्रावर्तत महाबलः ।
सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यः शम्भुना कृतः ।। ७.३६.३१ ॥
Evanvidhani karmani pravartata mahabalah
Sarvesham brahmadandanamavadhyah shambhuna kritah
36.32
जानन्त ऋषयस्तं वै सहन्ते तस्य शक्तितः ।
। ७.३६.३२ ॥
Jananta rishayastam vai sahante tasya shaktitah
36.33
यथा केसरिणा त्वेष वायुना सो ऽञ्जनासुतः ।
प्रतिषिद्धो ऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः ।। ७.३६.३३ ॥
Yatha kesarina tvesha vayuna so njanasutah
Pratishiddho pi maryadam langhayatyeva vanarah
36.34
ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः ।
शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः ।। ७.३६.३४ ॥
Tato maharshayah kruddha bhrigvangirasavanshajah
Shepurenam raghushreshtha natikruddhatimanyavah
36.35
बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवङ्गम ।
तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ।यदा ते स्मार्यते कीर्तिस्तदा ते वर्धते बलम् ।। ७.३६.३५ ॥
Badhase yatsamashritya balamasmanplavangama
Taddirghakalam vettasi nasmakam shapamohitah, yada te smaryate kirtistada te vardhate balam
36.36
ततस्स हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा ।
एषोश्रमाणि तान्येव मृदुभावं गतो ऽचरत् ।। ७.३६.३६ ॥
Tatassa hritatejauja maharshivachanaujasa
Eshoshramani tanyeva mridubhavam gato charat
36.37
अथर्क्षरजसो नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।
सर्ववानरराजा ऽ ऽसीत्तेजसा भास्करप्रभः ।। ७.३६.३७ ॥
Atharksharajaso nama valisugrivayoh pita
Sarvavanararaja sittejasa bhaskaraprabhah
36.38
स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः ।
स च ऋक्षरजा नाम कालधर्मेण सङ्गतः ।। ७.३६.३८ ॥
Sa tu rajyam chiram kritva vanaranam harishvarah
Sa cha riksharaja nama kaladharmena sangatah
36.39
तस्मिन्नस्तमिते चाथ मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः ।
पित्र्ये पदे कृतो वाली सुग्रीवो वालिनः पदे ।। ७.३६.३९ ॥
Tasminnastamite chatha mantribhirmantrakovidaih
Pitrye pade krito vali sugrivo valinah pade
36.40
सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।
आबाल्यं सख्यमभवदनिलस्याग्निना यथा ।। ७.३६.४० ॥
Sugrivena samam tvasya advaidham chhidravarjitam
Abalyam sakhyamabhavadanilasyagnina yatha
36.41
एष शापवशादेव न वेद बलमात्मनः ।
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ।। ७.३६.४१ ॥
Esha shapavashadeva na veda balamatmanah
Valisugrivayorvairam yada rama samutthitam
36.42
न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणो ऽपि वालिना ।
। ७.३६.४२ ॥
Na hyesha rama sugrivo bhramyamano pi valina
36.43
देव जानाति न ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ।
ऋषिशापाहृतबलस्तदैष कपिसत्तमः ।। ७.३६.४३ ॥
Deva janati na hyesha balamatmani marutih
Rishishapahritabalastadaisha kapisattamah
36.44
सिंहः कुञ्जररुद्धो वा आस्थितः सहितो रणे ।
। ७.३६.४४ ॥
Sinhah kunjararuddho va asthitah sahito rane
36.45
पराक्रमोत्साहमतिप्रतापसौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च ।
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः को ऽभ्यधिको ऽस्ति लोके ।। ७.३६.४५ ॥
Parakramotsahamatipratapasaushilyamadhuryanayanayaishcha
Gambhiryachaturyasuviryadhairyairhanumatah ko bhyadhiko sti loke
36.46
असौ पुनर्व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः प्रष्टुमना कपीन्द्रः ।
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयनप्रमेयः ।। ७.३६.४६ ॥
Asau punarvyakaranam grahishyansuryonmukhah prashtumana kapindrah
Udyadgirerastagirim jagama grantham mahaddharayanaprameyah
36.47
ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साद्ध्यति वै कपीन्द्रः ।
नह्यस्य कश्चित्सदृशो ऽस्ति शास्त्रे वैशारदे च्छन्दगतौ तथैव ।। ७.३६.४७ ॥
Sasutravrittyarthapadam mahartham sasangraham saddhyati vai kapindrah
Nahyasya kashchitsadrisho sti shastre vaisharade chchhandagatau tathaiva
36.48
सर्वासु विद्यासु तपोविधाने प्रस्पर्धते ऽयो हि गुरुं सुराणाम् ।
सो ऽयं नवव्याकरणार्थवेत्ता ब्रह्मा भविष्यत्यपि ते प्रसादात् ।। ७.३६.४८ ॥
Sarvasu vidyasu tapovidhane praspardhate yo hi gurum suranam
So yam navavyakaranarthavetta brahma bhavishyatyapi te prasadat
36.49
प्रवीविवक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्ययुगक्षये ह्येव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ।
। ७.३६.४९ ॥
Pravivivakshoriva sagarasya lokandidhakshoriva pavakasyayugakshaye hyeva yathantakasya hanumatah sthasyati kah purastat
36.50
एषेव चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।
सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ।। ७.३६.५० ॥
Esheva chanye cha mahakapindrah sugrivamaindadvividah sanilah
Sataratareyanalah sarambhastvatkaranadrama surairhi srishtah
36.51
तदेत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया ।। ७.३६.५१ ॥
Tadetkathitam sarvam yanmam tvam pariprichchhasi
Hanumato balabhave karmaitatkathitam maya
36.52
श्रुत्वा ऽगस्त्यस्य कथितं रामः सौमित्रिरेव च ।
विस्मयं परमं जग्मुर्वानरा राक्षसैः सह ।। ७.३६.५२ ॥
Shrutva gastyasya kathitam ramah saumitrireva cha
Vismayam paramam jagmurvanara rakshasaih saha
36.53
अगस्त्यस्त्वब्रवीद्रामं सर्वमेतछ्रुतं त्वया ।
दृष्टः सम्भाषितश्चासि राम गच्छामहे वयम् ।। ७.३६.५३ ॥
Agastyastvabravidramam sarvametachhrutam tvaya
Drishtah sambhashitashchasi rama gachchhamahe vayam
36.54
श्रुत्वैतद्राघवो वाक्यमगस्त्यस्योग्रतेजसः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चापि महर्षिमिदमब्रवीत् ।। ७.३६.५४ ॥
Shrutvaitadraghavo vakyamagastyasyogratejasah
Pranjalih pranatashchapi maharshimidamabravit
36.55
अद्य मे देवता हृष्टाः पितरः प्रपितामहाः ।
युष्माकं दर्शनादेव नित्यं तुष्टाः सबान्धवाः ।। ७.३६.५५ ॥
Adya me devata hrishtah pitarah prapitamahah
Yushmakam darshanadeva nityam tushtah sabandhavah
36.56
विज्ञाप्यं तु ममैतद्धि यद्वदाम्यागतस्पृहः ।
तद्भवद्भिर्मम कृते कर्तव्यमनुकम्पया ।। ७.३६.५६ ॥
Vigyapyam tu mamaitaddhi yadvadamyagatasprihah
Tadbhavadbhirmama krite kartavyamanukampaya
36.57
पौरजानपदान्स्थाप्य स्वकार्येष्वहमागतः ।
क्रतूनेव करिष्यामि प्रभावाद्भवतां सताम् ।। ७.३६.५७ ॥
Paurajanapadansthapya svakaryeshvahamagatah
Kratuneva karishyami prabhavadbhavatam satam
36.58
सदस्या मम यज्ञेषु भवन्तो नित्यमेव तत् ।
भविष्यथ महावीर्या ममानुग्रहकाङ्क्षिणः ।। ७.३६.५८ ॥
Sadasya mama yagyeshu bhavanto nityameva tat
Bhavishyatha mahavirya mamanugrahakankshinah
36.59
अहं युष्मान्समाश्रित्य तपोनिर्धूतकल्मषान् ।
अनुग्रहीतः पितृभिर्भविष्यामि सुनिर्वृतः ।। ७.३६.५९ ॥
Aham yushmansamashritya taponirdhutakalmashan
Anugrahitah pitribhirbhavishyami sunirvritah
36.60
तदागन्तव्यमनिशं भवद्भिरिह सङ्गतैः ।
अगस्त्याद्यास्तु तच्छ्रुत्वा ऋषयः संशितव्रताः ।। ७.३६.६० ॥
Tadagantavyamanisham bhavadbhiriha sangataih
Agastyadyastu tachchhrutva rishayah sanshitavratah
36.61
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रयातुमुपचक्रमुः ।
। ७.३६.६१ ॥
Evamastviti tam choktva prayatumupachakramuh
36.62
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ।
राघवश्च तमेवार्थं चिन्तयामास विस्मितः ।। ७.३६.६२ ॥
Evamuktva gatah sarve rishayaste yathagatam
Raghavashcha tamevartham chintayamasa vismitah
36.63
ततो ऽस्तं भास्करे याते विसृज्य नृपवानरान् ।
सन्ध्यामुपास्य विधिवत्तदा नरवरोत्तमः ।प्रवृत्तायां रजन्यां तु सो ऽन्तःपुरचरो ऽभवत् ।। ७.३६.६३ ।।
Tato stam bhaskare yate visrijya nripavanaran
Sandhyamupasya vidhivattada naravarottamah, pravrittayam rajanyam tu so ntahpuracharo bhavat