UtshovSarga 54
54.1
बलस्य च निघातेन अङ्गदस्य जयेन च ।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।। ६.५४.१ ।।।।
Balasya cha nighatena angadasya jayena cha
Rakshasah krodhamavishto vajradanshtro mahabalah
54.2
स विस्फार्य धनुर्घोरं शक्राशनिसमस्वनम् ।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।। ६.५४.२ ।।।।
Sa vispharya dhanurghoram shakrashanisamasvanam
Vanaranamanikani prakirachchharavrishtibhih
54.3
राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः ।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुद्ध्यन्त तदा रणे ।। ६.५४.३ ।।।।
Rakshasashchapi mukhyaste ratheshu samavasthitah
Nanapraharanah shurah prayuddhyanta tada rane
54.4
वानराणां तु शूरा ये सर्वे ते प्लवगर्षभाः ।
आयुद्ध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ।। ६.५४.४ ।।।।
Vanaranam tu shura ye sarve te plavagarshabhah
Ayuddhyanta shilahastah samavetah samantatah
54.5
तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम् ।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयाञ्चक्रिरे तदा ।। ६.५४.५ ।।।।
Tatrayudhasahasrani tasminnayodhane bhrisham
Rakshasah kapimukhyeshu patayanchakrire tada
54.6
वानराश्चापि रक्षस्सु गिरीन् वृक्षान् महाशिलाः ।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसन्निभाः ।। ६.५४.६ ।।।।
Vanarashchapi rakshassu girin vrikshan mahashilah
Pravirah patayamasurmattavaranasannibhah
54.7
शूराणां युद्ध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
तद्राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ।। ६.५४.७ ।।।।
Shuranam yuddhyamananam samareshvanivartinam
Tadrakshasagananam cha suyuddham samavartata
54.8
प्रभिन्नशिरसः केचिद्भिन्नैः पादैश्च बाहुभिः ।
शस्त्रैरर्पितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ।। ६.५४.८ ।।।।
Prabhinnashirasah kechidbhinnaih padaishcha bahubhih
Shastrairarpitadehastu rudhirena samukshitah
54.9
हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः ।
कङ्कगृध्रवलैराढ्या गोमायुगणसङ्कुलाः ।। ६.५४.९ ।।।।
Harayo rakshasashchaiva sherate gam samashritah
Kankagridhravalairadhya gomayuganasankulah
54.10
कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरुणां भीषणानि वै ।
। ६.५४.१० ।।।।
Kabandhani samutpeturbhirunam bhishanani vai
54.11
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले ।
वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र वै रणे ।। ६.५४.११ ।।।।
Bhujapanishirashchhinnashchhinnakayashcha bhutale
Vanara rakshasashchapi nipetustatra vai rane
54.12
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम् ।
प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः ।। ६.५४.१२ ।।।।
Tato vanarasainyena hanyamanam nishacharam
Prabhajyata balam sarvam vajradanshtrasya pashyatah
54.13
राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।
दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।। ६.५४.१३ ।।।।
Rakshasan bhayavitrastan hanyamanan plavangamaih
Drishtva sa roshatamraksho vajradanshtrah pratapavan
54.14
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम् ।
शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।। ६.५४.१४ ।।।।
Pravivesha dhanushpanistrasayan harivahinim
Sharairvidarayamasa kankapatrairajihmagaih
54.15
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च ।
विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।। ६.५४.१५ ।।।।
Bibheda vanaranstatra saptashtau nava pancha cha
Vivyadha paramakruddho vajradanshtrah pratapavan
54.16
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः सङ्कृत्तकन्धराः ।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः ।। ६.५४.१६ ।।।।
Trastah sarve hariganah sharaih sankrittakandharah
Angadam sampradhavanti prajapatimiva prajah
54.17
ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा ।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।। ६.५४.१७ ।।।।
Tato hariganan bhagnan drishtva valisutastada
Krodhena vajradanshtram tamudikshantamudaikshata
54.18
वज्रदंष्ट्रो ऽङ्गदश्चोभौ सङ्गतौ हरिराक्षसौ ।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ।। ६.५४.१८ ।।।।
Vajradanshtro ngadashchobhau sangatau harirakshasau
Cheratuh paramakruddhau harimattagajaviva
54.19
ततः शरसहस्रेण वालिपुत्रं महाबलः ।
जघान मर्मदेशेषु मातङ्गमिव तोमरैः ।। ६.५४.१९ ।।।।
Tatah sharasahasrena valiputram mahabalah
Jaghana marmadesheshu matangamiva tomaraih
54.20
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः ।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः ।। ६.५४.२० ।।।।
Rudhirokshitasarvango valisunurmahabalah
Chikshepa vajradanshtraya vriksham bhimaparakramah
54.21
दृष्ट्वा ऽ ऽपतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः ।
चिच्छेद बहुधा सो ऽपि निकृत्तः पतितो भुवि ।। ६.५४.२१ ।।।।
Drishtva patantam tam vrikshamasambhrantashcha rakshasah
Chichchheda bahudha so pi nikrittah patito bhuvi
54.22
तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः ।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च ।। ६.५४.२२ ।।।।
Tam drishtva vajradanshtrasya vikramam plavagarshabhah
Pragrihya vipulam shailam chikshepa cha nanada cha
54.23
समापतन्तं तं दृष्ट्वा रथादाप्लुत्य वीर्यवान् ।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत ।। ६.५४.२३ ।।।।
Samapatantam tam drishtva rathadaplutya viryavan
Gadapanirasambhrantah prithivyam samatishthata
54.24
सा ऽङ्गदेन गदा ऽ ऽक्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि ।
। ६.५४.२४ ।।।।
Sa ngadena gada kshipta gatva tu ranamurdhani
54.25
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा ।
। ६.५४.२५ ।।।।
Sachakrakubaram sashvam pramamatha ratham tada
54.26
ततो ऽन्यं गिरिमाक्षिप्य विपुलं द्रुमभूषितम् ।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास सो ऽङ्गदः ।। ६.५४.२६ ।।।।
Tato nyam girimakshipya vipulam drumabhushitam
Vajradanshtrasya shirasi patayamasa so ngadah
54.27
अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः स मूर्च्छितः ।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ।। ६.५४.२७ ।।।।
Abhavachchhonitodgari vajradanshtrah sa murchchhitah
Muhurtamabhavanmudho gadamalingya nihshvasan
54.28
स लब्धसञ्ज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम् ।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ।गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमवर्तत ।। ६.५४.२८ ।।।।
Sa labdhasangyo gadaya valiputramavasthitam
Jaghana paramakruddho vakshodeshe nishacharah, gadam tyaktva tatastatra mushtiyuddhamavartata
54.29
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ ।
रुधिरोद्गारिणो तौ तु प्रहरैर्जनितश्रमौ ।बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।। ६.५४.२९ ।।।।
Anyonyam jaghnatustatra tavubhau harirakshasau
Rudhirodgarino tau tu praharairjanitashramau, babhuvatuh suvikrantavangarakabudhaviva
54.30
ततः परमतेजस्वी अङ्गदः कपिकुञ्जरः ।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।। ६.५४.३० ।।।।
Tatah paramatejasvi angadah kapikunjarah
Utpatya vriksham sthitavan bahupushpaphalanchitam
54.31
जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम् ।
किङ्किणीजालसञ्छन्नं चर्मणा च परिष्कृतम् ।। ६.५४.३१ ।।।।
Jagraha charshabham charma khadgam cha vipulam shubham
Kinkinijalasanchhannam charmana cha parishkritam
54.32
विचित्रांश्चेरतुर्मार्गान् रुषितौ कपिराक्षसौ ।
जघ्नतुश्च तदा ऽन्योन्यं निर्दयं जयकाङ्क्षिणौ ।। ६.५४.३२ ।।।।
Vichitranshcheraturmargan rushitau kapirakshasau
Jaghnatushcha tada nyonyam nirdayam jayakankshinau
54.33
व्रणैः सास्त्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ ।
युद्ध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ ।। ६.५४.३३ ।।।।
Vranaih sastrairashobhetam pushpitaviva kinshukau
Yuddhyamanau parishrantau janubhyamavanim gatau
54.34
निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः ।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ।। ६.५४.३४ ।।।।
Nimeshantaramatrena angadah kapikunjarah
Udatishthata diptaksho dandahata ivoragah
54.35
निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः ।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ।। ६.५४.३५ ।।।।
Nirmalena sudhautena khadgenasya mahachchhirah
Jaghana vajradanshtrasya valisunurmahabalah
54.36
रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा ।
सरोषपरिवृत्ताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ।। ६.५४.३६ ।।।।
Rudhirokshitagatrasya babhuva patitam dvidha
Saroshaparivrittaksham shubham khadgahatam shirah
54.37
वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः ।
त्रस्ताः प्रत्यपतन् लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमै ।विषण्णवदना दीना ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखाः ।। ६.५४.३७ ।।।।
Vajradanshtram hatam drishtva rakshasa bhayamohitah
Trastah pratyapatan lankam vadhyamanah plavangamai, vishannavadana dina hriya kinchidavanmukhah
54.38
निहत्य तं वज्रधरप्रभावः स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये ।
जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।। ६.५४.३८ ।।
Nihatya tam vajradharaprabhavah sa valisunuh kapisainyamadhye
Jagama harsham mahito mahabalah sahasranetrastridashairivavritah